वांछित मन्त्र चुनें

यः पू॒र्व्याय॑ वे॒धसे॒ नवी॑यसे सु॒मज्जा॑नये॒ विष्ण॑वे॒ ददा॑शति। यो जा॒तम॑स्य मह॒तो महि॒ ब्रव॒त्सेदु॒ श्रवो॑भि॒र्युज्यं॑ चिद॒भ्य॑सत् ॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

yaḥ pūrvyāya vedhase navīyase sumajjānaye viṣṇave dadāśati | yo jātam asya mahato mahi bravat sed u śravobhir yujyaṁ cid abhy asat ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

यः। पू॒र्व्याय॑। वे॒धसे॑। नवी॑यसे। सु॒मत्ऽजा॑नये। विष्ण॑वे। ददा॑शति। यः। जा॒तम्। अ॒स्य॒। म॒ह॒तः। महि॑। ब्रव॑त्। सः। इत्। ऊँ॒ इति॑। श्रवः॑ऽभिः। युज्य॑म्। चि॒त्। अ॒भि। अ॒स॒त् ॥ १.१५६.२

ऋग्वेद » मण्डल:1» सूक्त:156» मन्त्र:2 | अष्टक:2» अध्याय:2» वर्ग:26» मन्त्र:2 | मण्डल:1» अनुवाक:21» मन्त्र:2


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहा है ।

पदार्थान्वयभाषाः - (यः) जो (नवीयसे) अत्यन्त विद्या पढ़ा हुआ नवीन (सुमज्जानये) सुन्दरता से पाई हुई विद्या से प्रसिद्ध (पूर्व्याय) पूर्वज विद्वानों के द्वारा अच्छी सिखावटों से सिखाये हुए (वेधसे) मेधावी अर्थात् धीर (विष्णवे) विद्या में व्याप्त होने का स्वभाव रखनेवाले के लिये विज्ञान (ददाशति) देता है वा (यः) जो (अस्य) इस (महतः) सत्कार करने योग्य जन के (महि) महान् प्रशंसित (जातम्) उत्पन्न हुए विज्ञान को (ब्रवत्) प्रकट कहे (उ) और (श्रवोभिः) श्रवण, मनन और निदिध्यासन अर्थात् अत्यन्त धारण करने-विचारने से अत्यन्त उत्पन्न हुए (युज्यम्) समाधान के योग्य विज्ञान का (अभ्यसत्) अभ्यास करे (सः, चित्) वही विद्वान् हो और (इत्) वही पढ़ाने को योग्य हो ॥ २ ॥
भावार्थभाषाः - जो निष्कपटता से बुद्धिमान् विद्यार्थियों को पढ़ाते वा उनको उपदेश देते हैं और जो धर्मयुक्त व्यवहार से पढ़ते और अभ्यास करते हैं, वे सब अतीव विद्वान् और धार्मिक होकर बड़े सुख को प्राप्त होते हैं ॥ २ ॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

सायुज्य

पदार्थान्वयभाषाः - १. (य:) = जो (पूर्व्याय) = सृष्टि से पूर्व होनेवाले 'हिरण्यगर्भः समवर्तत्ताग्रे' (वेधसे) = ज्ञानी (नवीयसे) = नित्य नूतन, अत्यन्त रमणीय व स्तुत्य [नु स्तुतौ] सुमज्जानये स्वयं प्रादुर्भूत होनेवाले [सुमत् = स्वयम्] 'स्वयम्भू' विष्णवे व्यापक प्रभु के लिए (ददाशति) = अपने को अर्पित करता है और (यः) = जो (अस्य) = इस (महतः) = पूज्य, महान् प्रभु के (महि जातं ब्रवत्) = महान् विकास को व्यक्तरूप से प्रतिपादित करता है। (स इत् उ) = वह ही निश्चय से (श्रवोभिः) = ज्ञानों के द्वारा (युज्यं चित् अभि) = उस महान् साथी प्रभु की ओर (असत्) = होता है, प्रभु को प्राप्त होता है। प्रभु के सायुज्य को ज्ञान के द्वारा ही तो हमें प्राप्त करना है। २. 'प्रभु के प्रति अपने को अर्पण करना, प्रभु की महिमा को संसार में देखना और उसी का प्रतिपादन करना' यही प्रभु-प्राप्ति का मार्ग है। प्रभु का सायुज्य प्राप्त करने के लिए प्रभु को इस रूप में स्मरण करना चाहिए कि वे 'पूर्व्य' हैं, सदा से हैं, सृष्टि बनने से पहले ही विद्यमान हैं। 'वेधस्' ज्ञानी हैं, 'नवीयान्' अत्यन्त रमणीय व स्तुत्यतम हैं, 'सुमत् जानि' स्वयं होनेवाले हैं अथवा उत्तम ज्ञान को उत्पन्न करनेवाले हैं, 'विष्णु' सर्वव्यापक हैं। इस प्रकार प्रभु का स्मरण करते हुए हम उसी के प्रति अपने को अर्पण करते हैं और उसी में प्रवेश कर जाते हैं, प्रभु हमारे युज्य होते हैं ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- सर्वव्यापक प्रभु के प्रति अपने को अर्पण करके हम उसके सायुज्य (समीपता) को प्राप्त करें ।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह ।

अन्वय:

यो नवीयसे सुमज्जानये पूर्व्याय वेधसे विष्णवे ददाशति योऽस्य महतो महि जातं ब्रवत् य उ श्रवोभिर्जातं महि युज्यमभ्यसत् स चिद्विद्वान् जायेत स इदेवाऽध्यापयितुं योग्यो भवेत् ॥ २ ॥

पदार्थान्वयभाषाः - (यः) (पूर्व्याय) पूर्वैर्विद्वद्भिः सुशिक्षया निष्पादिताय (वेधसे) मेधाविने (नवीयसे) अतिशयेनाधीतविद्याय नूतनाय (सुमज्जानये) सुष्ठुप्राप्तविद्याय प्रसिद्धाय (विष्णवे) विद्या व्याप्तुं शीलाय (ददाशति) ददाति। अत्र बहुलं छन्दसीति शपः श्लुः। (यः) (जातम्) उत्पन्नं विज्ञानम् (अस्य) विद्याविषयस्य (महतः) पूजितव्यस्य (महि) महत् पूजितम् (ब्रवत्) ब्रूयात् (सः) (इत्) एव (उ) वितर्के (श्रवोभिः) श्रवणमनननिदिध्यासनैः (युज्यम्) समाधातुमर्हम् (चित्) अपि (अभि) आभिमुख्ये (असत्) अभ्यासं कुर्यात् ॥ २ ॥
भावार्थभाषाः - ये निष्कपटतया धीमतो विद्यार्थिनोऽध्यापयन्त्युपदिशन्ति ये च धर्म्येणाऽधीयतेऽभ्यस्यन्ति च तेऽतिशयेन विद्वांसो धार्मिका भूत्वा महत्सुखं यान्ति ॥ २ ॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - One who lovingly and generously does homage to Vishnu, ancient and yet most modern lord of knowledge, one who creates and imparts new knowledge for the devotees of knowledge, one who speaks and communicates this great new message of the great lord of universal knowledge, and one who practices this applicable and useful knowledge with thanks and grateful offerings in yajna for charity and social service, he is the real man.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The chapter of teacher-student relationship is again opened.

अन्वय:

A pupil becomes a good scholar and can teach as well, when his teacher makes him well versed in all the branches of sciences. Such a pupil is trained by old and experienced gurus (teachers). They possessed genius and acquired up to date modern knowledge and are renowned on account of their wisdom and wide learning. Such a guru imparts knowledge to this venerable scholar and practices all scientific processes through hearing, reflection, contemplation and solution of all problems and questions.

भावार्थभाषाः - Those persons who teach intelligent students without any deceit any who study and practice righteously, become great scholars and enjoy much happiness by the observance of righteousness,
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - जे निष्कपटीपणाने बुद्धिमान विद्यार्थ्यांना शिकवितात व त्यांना उपदेश देतात व जे धर्मयुक्त व्यवहाराने शिकवितात व अभ्यास करतात ते सर्व अत्यंत विद्वान व धार्मिक बनून खूप सुख प्राप्त करतात. ॥ २ ॥