Go To Mantra
Viewed 394 times

म॒हे नो॑ अ॒द्य बो॑ध॒योषो॑ रा॒ये दि॒वित्म॑ती। यथा॑ चिन्नो॒ अबो॑धयः स॒त्यश्र॑वसि वा॒य्ये सुजा॑ते॒ अश्व॑सूनृते ॥१॥

English Transliteration

mahe no adya bodhayoṣo rāye divitmatī | yathā cin no abodhayaḥ satyaśravasi vāyye sujāte aśvasūnṛte ||

Mantra Audio
Pad Path

म॒हे। नः॒। अ॒द्य। बो॒ध॒य॒। उषः॑। रा॒ये। दि॒वित्म॑ती। यथा॑। चि॒त्। नः॒। अबो॑धयः। स॒त्यऽश्र॑वसि। वा॒य्ये। सुऽजा॑ते। अश्व॑ऽसूनृते ॥१॥

Rigveda » Mandal:5» Sukta:79» Mantra:1 | Ashtak:4» Adhyay:4» Varga:21» Mantra:1 | Mandal:5» Anuvak:6» Mantra:1


SWAMI DAYANAND SARSWATI

अब दश ऋचावाले उनासीवें सूक्त का प्रारम्भ है, उसके प्रथम मन्त्र में स्त्री कैसी हो, इस विषय को कहते हैं ॥

Word-Meaning: - हे (उषः) श्रेष्ठ गुणों से प्रातःकालः के सदृश वर्त्तमान (वाय्ये) डोरे के सदृश फैलाने योग्य सन्ततिरूप (सुजाते) उत्तम रीति से उत्पन्न (अश्वसूनृते) बड़ी प्रिय वाणी जिसकी ऐसी हे स्त्रि ! (यथा) जैसे (दिवित्मती) प्रकाश से युक्त प्रातर्वेला (महे) बड़े (राये) धन के लिये प्रबोध देती है, वैसे (अद्य) आज (नः) हम लोगों को (बोधय) जनाइये और (चित्) भी (सत्यश्रवसि) सत्यों के श्रवण, सत्य वा अन्न में (नः) हम लोगों को (अबोधयः) जनाइये ॥१॥
Connotation: - इस मन्त्र में उपमालङ्कार है । जैसे प्रातर्वेला दिन को उत्पन्न कर के सब को जगाती है, वैसे ही विद्यायुक्त स्त्री अपने सन्तानों को अविद्या के सदृश वर्त्तमान निद्रा से उठा कर विद्या को जनाती है ॥१॥

HARISHARAN SIDDHANTALANKAR

महान् ऐश्वर्य की प्राप्ति -

Word-Meaning: - [१] हे (उष:) = उषाकाल की देवते! (नः) = हमें (अद्य) = आज (महे राये) = महान् ऐश्वर्य की प्राप्ति के लिये (बोधय) = उद्बुद्ध कर । वस्तुतः प्रातः जागरण सात्त्विक वृत्ति को उत्पन्न करके हमारे शरीर में नीरोगिता व मन को प्रकाशमय करता है। एवं उषा हमें 'स्वास्थ्य व ज्ञान' रूप ऐश्वर्यों को देनेवाली है। [२] हे उषः ! तू (दिवित्मती) = प्रकाशवाली है। तू सत्यवसि सत्य कीर्तिवाले, सच्चे कीर्तिकर कर्मों में प्रेरित होनेवाले (वाय्ये) = कर्मतन्तु का सन्तान [विस्तार] करनेवाले (सुजाते) = उत्तम निवासवाले (अश्वसूनृते) = [अशूव्याप्तौ] कर्मों में व्याप्त सत्य वाणीवाले मेरे में उषः ! तू ऐसा कर (यथा) = जिससे (चित्) = निश्चयपूर्वक (न:) = हमें (अबोधयः) = जागरित कर । उष:काल का जागरण ही हमें उत्कृष्ट ऐश्वर्यों को प्राप्त कराता है।
Connotation: - भावार्थ- हम उषाकाल में जागें। यह जागरण हमें सात्त्विक वृत्तिवाला बनाकर नीरोगिता व ज्ञान के ऐश्वर्य को प्राप्त करायेगा ।

SWAMI DAYANAND SARSWATI

अथ स्त्री कीदृशी भवेदित्याह ॥

Anvay:

हे उषर्वद्वर्त्तमाने वाय्ये सुजातेऽश्वसूनृते स्त्रि ! यथा दिवित्मत्युषा महे राये बोधयति तथाऽद्य नो बोधय चिदपि सत्यश्रवसि नोऽस्मानबोधयः ॥१॥

Word-Meaning: - (महे) महते (नः) अस्मान् (अद्य) (बोधय) (उषः) उषर्वद्वर्त्तमाने (राये) धनाय (दिवित्मती) प्रकाशयुक्ता (यथा) (चित्) अपि (नः) अस्मान् (अबोधयः) बोधय (सत्यश्रवसि) सत्यानां श्रवणे सत्येऽन्ने वा (वाय्ये) तन्तुसदृशे सन्ताननीये विस्तारणीये सन्ततिरूपे (सुजाते) सुष्ठुरीत्योत्पन्ने (अश्वसूनृते) अश्वा महती सूनृता प्रिया वाग्यस्यास्तत्सम्बुद्धौ। अश्व इति महन्नामसु पठितम्। (निघं०३।६) ॥१॥
Connotation: - अत्रोपमालङ्कारः । यथा प्रातर्वेला दिनं जनयित्वा सर्वाञ्जागरयति तथैव विदुषी स्त्री स्वसन्तानानविद्यानिद्रात उत्थाप्य विद्यां बोधयति ॥१॥

DR. TULSI RAM

Word-Meaning: - O dawn, lady of morning light brilliant with splendour, arouse us and enlighten us today for the achievement of grandeur, wealth and excellence of life as you have been the giver of enlightenment and generosity ever before, O majesty of renown, symbol of life’s extension, nobly born, commander of the nation’s power, achievement and love of noble truth.$(Swami Dayananda interprets this mantra as an address to the lady of the house.)

ACHARYA DHARMA DEVA VIDYA MARTANDA

An ideal woman is described.

Anvay:

O wife! you are like the dawn, to be extended like the thread in the form of progeny, well-born (born in a noble family), great utterer of true and sweet words like the dawn which is full of light. Awaken us for great wealth, and enlighten us today. Enlighten us for the hearing (receiving. Ed.) of truth and good food.

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - As the dawn awakens all by ushering in the day, in the same manner, an enlightened or highly educated lady awakens her children from the slumber of ignorance and gives them good knowledge.

MATA SAVITA JOSHI

या सूक्तात प्रातःकाल व स्त्रीच्या गुणांचे वर्णन असल्यामुळे या सूक्ताच्या अर्थाची मागच्या सूक्ताच्या अर्थाबरोबर संगती जाणावी.

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - या मंत्रात उपमालंकार आहे. जशी उषा दिवस उत्पन्न करून सर्वांना जागृत करते. तसेच विद्यायुक्त स्त्री स्वसंतानांना अविद्यारूपी निद्रेतून जागृत करून विद्या देते. ॥ १ ॥