Go To Mantra
Viewed 427 times

त्रिर॒न्तरि॑क्षं सवि॒ता म॑हित्व॒ना त्री रजां॑सि परि॒भूस्त्रीणि॑ रोच॒ना। ति॒स्रो दिवः॑ पृथि॒वीस्ति॒स्र इ॑न्वति त्रि॒भिर्व्र॒तैर॒भि नो॑ रक्षति॒ त्मना॑ ॥५॥

English Transliteration

trir antarikṣaṁ savitā mahitvanā trī rajāṁsi paribhus trīṇi rocanā | tisro divaḥ pṛthivīs tisra invati tribhir vratair abhi no rakṣati tmanā ||

Mantra Audio
Pad Path

त्रिः। अ॒न्तरि॑क्षम्। स॒वि॒ता। म॒हि॒ऽत्व॒ना। त्री। रजां॑सि। प॒रि॒ऽभूः। त्रीणि॑। रो॒च॒ना। ति॒स्रः। दिवः॑। पृ॒थि॒वीः। ति॒स्रः। इ॒न्व॒ति॒। त्रि॒ऽभिः। व्र॒तैः। अ॒भि। नः॒। र॒क्ष॒ति॒। त्मना॑ ॥५॥

Rigveda » Mandal:4» Sukta:53» Mantra:5 | Ashtak:3» Adhyay:8» Varga:4» Mantra:5 | Mandal:4» Anuvak:5» Mantra:5


SWAMI DAYANAND SARSWATI

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहते हैं ॥

Word-Meaning: - हे मनुष्यो ! जो (परिभूः) सब स्थानों में वर्त्तमान और सब के ऊपर विराजमान (सविता) सम्पूर्ण ऐश्वर्य्यों का उत्पन्न करनेवाला परमेश्वर (महित्वना) महिमा और (त्मना) आत्मा से (अन्तरिक्षम्) भीतर नहीं नाश होनेवाले आकाश को (त्रिः) तीन वार (इन्वति) व्याप्त होता (त्री) तीन प्रकार के (रजांसि) उत्तम मध्यम निकृष्ट लोकों को व्याप्त होता (त्रीणि) तीन प्रकार के (रोचना) बिजुली, भौतिक और सूर्यरूप ज्योतियों को व्याप्त होता (तिस्रः) तीन प्रकार के (दिवः) प्रकाशों और (तिस्रः) तीन प्रकार की (पृथिवीः) भूमियों को व्याप्त होता और (त्रिभिः) तीन (व्रतैः) नियमों से (नः) हम लोगों की (अभि) सब ओर से (रक्षति) रक्षा करता है, वही सर्वदा सेवा करने योग्य है ॥५॥
Connotation: - हे मनुष्यो ! जो परमेश्वर तीन प्रकार के सम्पूर्ण त्रिगुण अर्थात् सतोगुण, रजोगुण, तमोगुण स्वरूप जगत् को रच के उत्तम नियमों से पालन करता है, उसी की उपासना करो ॥५॥

HARISHARAN SIDDHANTALANKAR

'सर्वव्यापक-सर्वरक्षक' प्रभु

Word-Meaning: - [१] (सविता) = वह सर्वोत्पादक प्रभु (महित्वना) = अपनी महिमा से (त्रिः अन्तरिक्षम्) = 'वायु विद्युत् वरुण' नामवाले त्रिभेद अन्तरिक्ष को (परिभू:) = व्याप्त करता है। अन्तरिक्ष का निचला प्रदेश वह है, जहाँ वायु बहती है, मध्य प्रदेश में विद्युत् चमकती है, उपरला प्रदेश जलवाष्पों का स्थान है। ये सविता (त्री रजांसि) = पृथिवी, अन्तरिक्ष व द्युलोक रूप तीनों लोकों को व्याप्त कर रहे हैं। इन लोकों की (त्रीणि रोचना) = तीनों दीप्तियों को, 'अग्नि, विद्युत् व सूर्य को' भी वे प्रभु ही व्याप्त करनेवाले हैं। [२] ये प्रभु (तिस्रः दिवः) = द्युलोक के तीनों विभागों को इन्द्र, प्रजापति, सत्य नामक तीनों द्युलोक के प्रदेशों को (इन्वति) = व्याप्त करते हैं। [३] (तिस्रः पृथिवीः) = पृथिवी के तीन प्रदेशों को भी वे प्रभु व्याप्त किये हुए हैं। पृथिवी के उपरले प्रदेश में प्राणी विचरते हैं, ३४ फीट नीचे जलवाला प्रदेश मध्यम है, उसके नीचे स्वर्ण आदि धातुओं का प्रदेश आता है, यही पृथिवीं का केन्द्र प्रदेश है। इन सब को प्रभु व्याप्त किये हुए हैं। [४] ये प्रभु (त्मना) = स्वयं (त्रिभिः व्रतैः) = निर्माण धारण व प्रलय रूप मुख्य कर्मों से अथवा 'सर्दी, गर्मी व वर्षा' रूप ऋतुओं को यथा समय प्राप्त कराने से (नः अभिरक्षति) = हमारा सम्यक् रक्षण करते हैं ।
Connotation: - भावार्थ- प्रभु सर्वत्र व्याप्त हैं। प्रभु ही अपने व्रतों द्वारा सब का रक्षण कर रहे हैं।

SWAMI DAYANAND SARSWATI

पुनस्तमेव विषयमाह ॥

Anvay:

हे मनुष्या ! यः परिभूः सविता परमेश्वरो महित्वना त्मनाऽन्तरिक्षं त्रिरिन्वति त्री रजांसीन्वति त्रीणि रोचनेन्वति तिस्रो दिवस्तिस्रः पृथिवीरिन्वति त्रिभिर्व्रतैर्नोऽभि रक्षति स एव सर्वदा भजनीयः ॥५॥

Word-Meaning: - (त्रिः) त्रिवारम् (अन्तरिक्षम्) अन्तरक्षयमाकशम् (सविता) सकलैश्वर्य्योत्पादकः (महित्वना) महत्त्वेन (त्री) त्रीणि त्रिप्रकारका (रजांसि) उत्तममध्यमनिकृष्टानि (परिभूः) यः सर्वतो भवति सर्वेषामुपरि विराजमानः (त्रीणि) त्रिप्रकाराणि (रोचना) विद्युद्भौतिकसूर्यरूपाणि ज्योतींषि (तिस्रः) त्रिविधाः (दिवः) प्रकाशान् (पृथिवीः) भूमीः (तिस्रः) (इन्वति) व्याप्नोति (त्रिभिः) (व्रतैः) नियमैः (अभि) (नः) अस्मान् (रक्षति) (त्मना) आत्मना ॥५॥
Connotation: - हे मनुष्या ! यः परमेश्वरस्त्रिविधं सर्वं त्रिगुणमयं जगन्निर्माय सुनियमैः पालयति तमेवोपाध्वम् ॥५॥

DR. TULSI RAM

Word-Meaning: - Lord Savita with his power and presence pervades and inspires threefold middle regions, threefold regions of firmament and spatial oceans, threefold lights of fire, lightning and the sun, three orders of heaven and threefold regions of earth, and with his love and power he guides, protects and fulfils us by the threefold laws of creation, sustenance and dissolution of the world.

ACHARYA DHARMA DEVA VIDYA MARTANDA

The same subject of God moves.

Anvay:

O men ! that only One God should be adored by all, Who is Omnipresent, Lord of all by His greatness, and pervades the heaven, firmament and all worlds (high, middle and low). The resplendent, He pervades all objects in the form of electricity (lightning,) fire and sun, and three kinds of light and earth. He protects from all sides by three kinds of vows by dint of His own infinite power.

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - O men ! you should have communion only with that One God Who sustains this world/universe made of Satva, Raja and Tamas by good eternal laws, having created it, out of the Primordial matter.

MATA SAVITA JOSHI

N/A

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - हे माणसांनो! जो परमेश्वर तीन प्रकारच्या संपूर्ण त्रिगुण (अर्थात् सत्वगुण, रजोगुण, तमोगुण) जगाची निर्मिती करून उत्तम नियमाने पालन करतो त्याचीच उपासना करा. ॥ ५ ॥