Go To Mantra
Viewed 398 times

इ॒दं मे॑ अग्ने॒ किय॑ते पाव॒कामि॑नते गु॒रुं भा॒रं न मन्म॑। बृ॒हद्द॑धाथ धृष॒ता ग॑भी॒रं य॒ह्वं पृ॒ष्ठं प्रय॑सा स॒प्तधा॑तु ॥६॥

English Transliteration

idam me agne kiyate pāvakāminate gurum bhāraṁ na manma | bṛhad dadhātha dhṛṣatā gabhīraṁ yahvam pṛṣṭham prayasā saptadhātu ||

Mantra Audio
Pad Path

इ॒दम्। मे॒। अ॒ग्ने॒। किय॑ते। पा॒व॒क॒। अमि॑नते। गु॒रुम्। भा॒रम्। न। मन्म॑। बृ॒हत्। द॒धा॒थ॒। धृ॒ष॒ता। ग॒भी॒रम्। य॒ह्वम्। पृ॒ष्ठम्। प्रय॑सा। स॒प्तऽधा॑तु॥६॥

Rigveda » Mandal:4» Sukta:5» Mantra:6 | Ashtak:3» Adhyay:5» Varga:2» Mantra:1 | Mandal:4» Anuvak:1» Mantra:6


SWAMI DAYANAND SARSWATI

अब अध्यापक विषय को अगले मन्त्र में कहते हैं ॥

Word-Meaning: - हे (पावक) पवित्र करनेवाले (अग्ने) अग्ने के सदृश वर्त्तमान ! आप (कियते) थोड़े सामर्थ्य से युक्त (अमिनते) नहीं हिंसा करनेवाले (मे) मेरे लिये (गुरुम्) बड़े (भारम्) भार के (न) सदृश (मन्म) विज्ञान को तथा (धृषता) ढीठ और (प्रयसा) प्रसन्नता के साथ (इदम्) इस (बृहत्) बढ़ानेवाले (गम्भीरम्) गम्भीर (पृष्ठम्) पूछने योग्य (यह्वम्) बड़े (सप्तधातु) सुवर्ण आदि सातों धातु जिसमें ऐसे धन को (दधाथ) धारण कीजिये ॥६॥
Connotation: - इस मन्त्र में उपमालङ्कार है। जो अल्पज्ञ और विद्यार्थीजन ज्ञानी विद्वान् के समीप से विज्ञान और धन के साधन की याचना करते हैं, वे विद्वान् होते हैं ॥६॥

HARISHARAN SIDDHANTALANKAR

विज्ञान-सम्पत्तिमय स्वर्ग

Word-Meaning: - [१] गतमन्त्र में मित्र व वरुण के धाम का हिंसन करनेवाले, अमृत में चलनेवाले व्यक्ति का उल्लेख था। वह नरक व दुर्गति में पड़ता है। इसके विपरीत जो व्यक्ति वरुण व मित्र के प्रिय धामों का हिंसन नहीं करता वह शुभ मार्ग पर चलता हुआ इतनी सम्पत्ति को प्राप्त करता है कि उसका उठाना भी कठिन-सा होता है। यह कहता है कि हे (पावक) = पवित्र करनेवाले (अग्ने) = अग्रणी प्रभो ! (अमिनते) = मित्र व वरुण के धाम [तेज] का हिंसन न करनेवाले मे मेरे लिये (कियते) = जो कि मैं अत्यल्प परिमाणवाला हूँ [मेरा परिमाण है ही कितना ?] (इदम्) = इस (गुरुं भारं) = न गुरु भार की तरह (बृहत्) = बहुत अधिक मन्म ज्ञान को (दधाथ) = आप धारण करते हैं। [२] उस ज्ञान को आप मेरे लिये धारण करते हैं, जो ज्ञान (गभीरम्) = अत्यन्त गम्भीर है, तत्त्व का दर्शक है,(यह्वम्) = महान् है तथा (पृष्ठम्) = मानव जीवन के लिये पृष्ठ के समान है, धारक है तथा (धृषता प्रयसा) = शत्रुओं के धर्षणशील प्रयत्न के द्वारा (सप्तधातु) = शरीरस्थ सप्त ऋषियों का धारण करनेवाला है। 'सप्तर्षयः प्रतिहिताः शरीरे' शरीरस्थ सात ऋषि 'कर्णाविमौ नासिके चक्षणी मुखम्'-दो कान, दो नासिकाछिद्र दो आँखें व मुख हैं। प्रभु से दिया हुआ ज्ञान इनका धारण करता है। ये स्वयं ज्ञान प्राप्ति के साधन के रूप में दिये गये हैं। ज्ञान प्राप्ति में लगे रहने से ही इनका रक्षण होता है। इस ज्ञान में विचरना ही स्वर्ग में विचरना है 'स्व: गमयति' ।
Connotation: - भावार्थ- यदि हम निष्पाप व स्नेह वृत्तिवाले बनते हैं तो प्रभु से हमें वह ज्ञान मिलता है जिससे हम सदा स्वर्ग में विचरते हैं ।

SWAMI DAYANAND SARSWATI

अथाध्यापकविषयमाह ॥

Anvay:

हे पावकाग्ने ! त्वं कियतेऽमिनते मे गुरुं भारं न मन्म धृषता प्रयसेदं बृहद्गभीरं पृष्ठं यह्वं सप्तधातु धनं दधाथ ॥६॥

Word-Meaning: - (इदम्) (मे) मह्यम् (अग्ने) पावकवद्वर्त्तमान (कियते) अल्पसामर्थ्याय (पावक) पवित्रकर (अमिनते) अहिंसकाय (गुरुम्) महान्तम् (भारम्) (न) इव (मन्म) विज्ञानम् (बृहत्) वर्धकम् (दधाथ) धेहि। अत्र वचनव्यत्ययेन बहुवचनम् (धृषता) प्रगल्भेन सह (गभीरम्) (यह्वम्) महत् (पृष्ठम्) प्रच्छनीयम् (प्रयसा) प्रीतेन (सप्तधातु) सुवर्णादयस्सप्तधातवो यस्मिन् ॥६॥
Connotation: - अत्रोपमालङ्कारः। येऽल्पज्ञा विद्यार्थिनश्च ज्ञानिनो विदुषः सकाशाद्विज्ञानं धनसाधनं च याचन्ते ते विद्वांसो जायन्ते ॥६॥

DR. TULSI RAM

Word-Meaning: - Agni, master of knowledge and power, purifier of body, mind and soul, I pray, bear and bring for me sevenfold knowledge of matter, mind and motion, knowledge which is universal, deep and grave, greatly powerful and wide in range and application. Bless me with the knowledge along with the gift of love and courage as a burden of great responsibility. I assure you I am a humble seeker and I shall bear the burden well without arrogance and violence.

ACHARYA DHARMA DEVA VIDYA MARTANDA

The duties of a teacher are told.

Anvay:

O teacher ! you purify like the fire. Kindly impart that to me who possesses little power and is nonviolent. The knowledge which develops my powers and is weighty (significant) is existent in you. Give me also that great wealth along with a clever cheerful and loving associate, who may be serene in case of any consultation, and is wealthy of gold, silver and other metals numbering seven.

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - Those students who know little but beg for knowledge and seek for the means of acquiring wealth from the wise and enlightened persons, become highly learned.

MATA SAVITA JOSHI

N/A

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - या मंत्रात उपमालंकार आहे. जे अल्पज्ञ व विद्यार्थीजन ज्ञानी विद्वानाकडून विज्ञान व धनाच्या साधनाची याचना करतात ते विद्वान होतात. ॥ ६ ॥