Go To Mantra
Viewed 364 times

नू ष्टु॒त इ॑न्द्र॒ नू गृ॑णा॒न इषं॑ जरि॒त्रे न॒द्यो॒३॒॑ न पी॑पेः। अका॑रि ते हरिवो॒ ब्रह्म॒ नव्यं॑ धि॒या स्या॑म र॒थ्यः॑ सदा॒साः ॥२१॥

English Transliteration

nū ṣṭuta indra nū gṛṇāna iṣaṁ jaritre nadyo na pīpeḥ | akāri te harivo brahma navyaṁ dhiyā syāma rathyaḥ sadāsāḥ ||

Mantra Audio
Pad Path

नु। स्तु॒तः। इ॒न्द्र॒। नु। गृ॒णा॒नः। इष॑म्। ज॒रि॒त्रे। नद्यः॑। न। पी॒पे॒रिति॑ पीपेः। अका॑रि। ते॒। ह॒रि॒ऽवः॒। ब्रह्म॑। नव्य॑म्। धि॒या। स्या॒म॒। र॒थ्यः॑। स॒दा॒ऽसाः ॥२१॥

Rigveda » Mandal:4» Sukta:16» Mantra:21 | Ashtak:3» Adhyay:5» Varga:20» Mantra:6 | Mandal:4» Anuvak:2» Mantra:21


SWAMI DAYANAND SARSWATI

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहते हैं ॥

Word-Meaning: - हे (हरिवः) उत्तम घोड़ों से युक्त (इन्द्र) ऐश्वर्यवान् राजन् ! आप (गृणानः) प्रशंसा करते हुए (जरित्रे) स्तुति करनेवाले के लिये (नद्यः) नदियों के (न) सदृश (इषम्) अन्न आदि ऐश्वर्य की (नु) शीघ्र (पीपेः) वृद्धि करावें और जिन सब लोगों से (नु) शीघ्र (स्तुतः) आप प्रशंसित (अकारि) किये गये उन जनों से (ते) आपके लिये (नव्यम्) नवीन (ब्रह्म) सङ्ख्यारहित धन को (सदासाः) सेवकों के सहित वर्त्तमान हम लोग (धिया) बुद्धि वा कर्म से (रथ्यः) वाहनों के निमित्त मार्ग के सदृश सिद्ध कर चुकनेवाले (स्याम) हों ॥२१॥
Connotation: - इस मन्त्र में उपमालङ्कार है। जो मनुष्य परीक्षा करनेवाला, सब जगह प्रशंसित और नदी के सदृश प्रजाओं के तृप्तिकर्त्ता, अश्वसमान सुखपूर्वक दूसरे स्थान को पहुँचानेवाला होवे, उसको सर्वाधीश करके नौकरों के सहित हम उसकी आज्ञा के अनुकूल वर्त्ताव करके सब लोग निरन्तर सुखी होवें ॥२१॥ इस सूक्त में इन्द्र, राजा, मन्त्री और विद्वान् के गुण वर्णन करने से इस सूक्त के अर्थ की इस से पूर्व सूक्त के अर्थ के साथ सङ्गति जाननी चाहिये ॥२१॥ यह सोलहवाँ सूक्त और बीसवाँ वर्ग समाप्त हुआ ॥

HARISHARAN SIDDHANTALANKAR

रथ्यः सदासाः

Word-Meaning: - [१] हे (इन्द्र) = परमैश्वर्यशालिन् प्रभो ! (नु) = अब स्तुतः स्तुति किये गये आप (नु) = निश्चय से (गृणान:) = ज्ञान का उपदेश करते हुए, (जरित्रे) = वासनाओं को जीर्ण करनेवाले स्तोता के लिए (इषम्) = प्रेरणा को न इस प्रकार (पीपे:) = आप्यायित करते हैं, जैसे कि (नद्यः) = नदियों को जल से। हम प्रभुस्तवन करते हैं और प्रभु द्वारा प्रेरणाओं से आप्यायित [वृद्ध] होते हैं। [२] हे (हरिवः) = प्रशस्त इन्द्रियाश्वोंवाले प्रभो ! (ते) = आपकी प्राप्ति के लिए (नव्यम्) = अतिशयेन स्तुत्य ब्रह्म ज्ञान अकारि हमारे से किया जाता है। प्रशस्तज्ञान को प्राप्त करके ही हम आपकी प्राप्ति के अधिकारी बनते हैं। हम (धिया) = ज्ञानपूर्वक कर्मों द्वारा (रथ्यः) = उत्तम शरीररूप रथवाले तथा (सदासा:) = [सदा+सा 'सन् संभक्तौ'] सदा सम्भजनशील व [स+दासा:] अपने को आपके प्रति अर्पण करनेवाले बनें ।
Connotation: - भावार्थ- हम प्रभु का स्तवन करें। प्रभु हमें ज्ञानोपदेश करते हुए सत्कर्मों की प्रेरणा देंगे। परिणामतः उत्तम शरीर-रथवाले व प्रभु के प्रति अपना अर्पण करनेवाले बनेंगे। सूक्त का संक्षेप में भाव यही है कि 'इन्द्र' का स्तवन करते हुए हम भी आसुरवृत्तियों का संहार करनेवाले 'इन्द्र' ही बनेंगे। इसी इन्द्र का स्तवन अगले सूक्त में भी है—

SWAMI DAYANAND SARSWATI

पुनस्तमेव विषयमाह ॥

Anvay:

हे हरिव इन्द्र ! त्वं गृणानस्सञ्जरित्रे नद्यो नेषन्नु पीपेर्यैस्सर्वैर्नु स्तुतोऽकारि तैस्ते तुभ्यं नव्यं ब्रह्म सदासा वयं धिया रथ्यो न कृतवन्तः स्याम ॥२१॥

Word-Meaning: - (नु) सद्यः। अत्र सर्वत्र ऋचि तुनुघेति दीर्घः। (स्तुतः) प्रशंसितः (इन्द्र) (नु) (गृणानः) प्रशंसन् (इषम्) अन्नाद्यैश्वर्यम् (जरित्रे) स्तावकाय (नद्यः) (न) इव (पीपेः) प्यायय (अकारि) (ते) तव (हरिवः) प्रशंसिताऽश्वः (ब्रह्म) असङ्ख्यं धनम् (नव्यम्) नवीनम् (धिया) प्रज्ञया कर्मणा वा (स्याम) (रथ्यः) रथेषु साधुः (सदासाः) दासैः सेवकैस्सह वर्त्तमानाः ॥२१॥
Connotation: - अत्रोपमालङ्कारः । यो मनुष्यः परीक्षकः सर्वत्र प्रशंसितो नदीवत्प्रजानां तर्प्पकोऽश्व इव सुखेन स्थानान्तरं गमयिता भवेत् तं सर्वाधीशं कृत्वा सभृत्या वयं तदाऽज्ञायां वर्त्तित्वा सर्वे सततं सुखिनो भवेमेति ॥२१॥ अत्रेन्द्रराजाऽमात्यविद्वद्गुणवर्णनादेतदर्थस्य पूर्वसूक्तार्थेन सह सङ्गतिर्वेद्या ॥२१॥ इति षोडशं सूक्तं विंशो वर्गश्च समाप्तः ॥

DR. TULSI RAM

Word-Meaning: - Indra, appreciated, praised and worshipped, appreciating, approving and praising your devotees, create and give ample food and energy to the celebrants, like rivers flowing and swelling with waters. O lord of speed and transport, with the best of our intellect and imagination, the new homage and new song is created and offered to you. And, we pray, with the same intellect and imagination may we be chariot champions blest with divine gifts of prosperity and spirituality.

ACHARYA DHARMA DEVA VIDYA MARTANDA

The duties of ministers and government officials are mentioned.

Anvay:

O king ! you have good horses, ad- mire the virtuous learned persons, grow more food grains and other kinds of wealth for the devotees of God, like the flooded rivers. Those who praise you on account of your virtues, they give admirable great wealth also to you. Let us be endowed with good intellect and good actions with all our attendants and be happy like a good charioteer reaching his destination in time.

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - Let us elect our ruler, who examines truth, is admired everywhere and takes his subjects to progress like the rivers and takes to distant places like a horse. Let us always enjoy happiness along with our attendants being obedient to him.

MATA SAVITA JOSHI

N/A

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - या मंत्रात उपमालंकार आहे. जो माणूस परीक्षक, सर्व स्थानी प्रशंसनीय व नदीप्रमाणे प्रजेचा तृप्तिकर्ता, अश्वाप्रमाणे सुखपूर्वक दुसऱ्या ठिकाणी पोचविणारा असेल तर त्याला सर्वाधीश करून नोकरांसह आम्ही त्याच्या आज्ञेनुसार वर्तन करून सर्व लोकांनी निरंतर सुखी व्हावे. ॥ २१ ॥