Go To Mantra
Viewed 397 times

हं॒साइ॑व श्रेणि॒शो यता॑नाः शु॒क्रा वसा॑नाः॒ स्वर॑वो न॒ आगुः॑। उ॒न्नी॒यमा॑नाः क॒विभिः॑ पु॒रस्ता॑द्दे॒वा दे॒वाना॒मपि॑ यन्ति॒ पाथः॑॥

English Transliteration

haṁsā iva śreṇiśo yatānāḥ śukrā vasānāḥ svaravo na āguḥ | unnīyamānāḥ kavibhiḥ purastād devā devānām api yanti pāthaḥ ||

Mantra Audio
Pad Path

हं॒साःऽइ॑व। श्रे॒णि॒शः। यता॑नाः। शु॒क्राः। वसा॑नाः। स्वर॑वः। नः॒। आ। अ॒गुः॒। उ॒त्ऽनी॒यमा॑नाः। क॒विऽभिः॑। पु॒रस्ता॑त्। दे॒वाः। दे॒वाना॑म्। अपि॑। य॒न्ति॒। पाथः॑॥

Rigveda » Mandal:3» Sukta:8» Mantra:9 | Ashtak:3» Adhyay:1» Varga:4» Mantra:4 | Mandal:3» Anuvak:1» Mantra:9


SWAMI DAYANAND SARSWATI

फिर कौन पूर्ण सुख को प्राप्त होते हैं, इस विषय को अगले मन्त्र में कहा है।

Word-Meaning: - जो (देवाः) उत्तम गुण-कर्म-स्वभाववाले पण्डित लोग (श्रेणिशः) पंक्ति बाँधे (यतानाः) यत्न करते और (शुक्राः) जलों को (वसानाः) आच्छादन करते हुए (स्वरवः) सुन्दर स्वरों का सेवन करनेहारे (हंसाइव) हंसों के तुल्य दर्शनीय (नः) हमको (उन्नीयमानाः) उत्तम गुणों को प्राप्त करते हुए (पुरस्तात्) पहिले से (कविभिः) बुद्धिमानों के साथ वर्त्तमान (देवानाम्) विद्वानों के (पाथः) मार्ग को (अपि, यन्ति) चलते हैं वे भी हमको (आ, अगुः) अच्छे प्रकार प्राप्त होते हैं ॥९॥
Connotation: - इस मन्त्र में उपमालङ्कार है। जो हंसों के तुल्य मिल के प्रयत्न से सबकी उन्नति कर अपने आप उन्नति को प्राप्त हुए आप्त सत्यवादियों के मार्ग में चल के पराक्रम बढ़ाते हैं, वे ही पूर्ण सुख को भोगते हैं ॥९॥

HARISHARAN SIDDHANTALANKAR

कवि सम्पर्क

Word-Meaning: - [१] (नः) = हमें विद्वान् लोग, लोक विध्वंस रहित जो (विद्वान् स्वरवः) = सदा प्रभु का शंसन करने में प्रवृत्त हैं। (शुक्रा वसाना:) = निर्मल ज्ञानदीप्तियों को धारण करनेवाले हैं । (हंसाः इव) = हंसों की तरह निर्मल व श्वेत हैं, शुद्ध जीवनवाले हैं। (श्रेणिशः यताना:) = एक श्रेणि के रूप में यत्न करनेवाले हैं, अर्थात् जिनके कार्य एक-दूसरे का विरोध करनेवाले नहीं, जिनके कार्य एक-दूसरे के पूरक ही होते हैं। यदि इनके उपदेश एक-दूसरे के विरुद्ध हों तो लोगों को सिवाय मतिभ्रम के और कुछ नहीं होता और वे मार्ग को ठीक रूप में जान नहीं पाते। [२] इस प्रकार के (कविभिः) = क्रान्तदर्शी लोगों के उपदेशों से पुरस्तात् (उन्नीयमानाः) = आगे उन्नतिपथ पर ले जाये जाते हुए ये लोग (देवाः) = देववृत्ति के बनते हैं। और (देवानाम्) = देवों के (पाथ:) = मार्ग पर अपियन्ति चलनेवाले होते हैं। ‘सूर्य से, चन्द्र से, पर्जन्य से सभी से अपने जीवनव्रतों का ये ग्रहण करते हैं तथा विद्वान् लोगों के जीवन का अनुकरण करते हैं ।
Connotation: - भावार्थ- हमें 'हंसों की तरह उज्ज्वल जीवनवाले (श्वेत), परस्पर अविरुद्ध यत्न करनेवाले, दीप्तज्ञानों को धारण करनेवाले, प्रभु के उपासक' विद्वान् प्राप्त हों। इनसे उन्नतिपथ पर ले जाये जाते हुए हम देव बनें। सूर्यादि देवों से व्रतों को धारण करें।

SWAMI DAYANAND SARSWATI

पुनः के पूर्णं सुखमाप्नुवन्तीत्याह।

Anvay:

ये देवाः श्रेणिशो यतानाः शुक्रा वसानाः स्वरवो हंसाइव न उन्नीयमानाः पुरस्तात्कविभिः सह वर्त्तमानानां देवानां पाथोऽपि यन्ति तेऽप्यस्मानागुः ॥९॥

Word-Meaning: - (हंसाइव) यथा पक्षिविशेषाः (श्रेणिशः) कृतश्रेणयो विहितपङ्क्तयः (यतानाः) प्रयतमानाः (शुक्रा) शुक्राण्युदकानि (वसानाः) आच्छादयन्तः (स्वरवः) सुस्वरान् सेवमानाः (नः) अस्मान् (आ) समन्तात् (अगुः) प्राप्नुवन्ति (उन्नीयमानाः) उत्कृष्टान् गुणान् प्रापयन्तः (कविभिः) मेधाविभिः (पुरस्तात्) प्रथमतः (देवाः) दिव्यगुणकर्मस्वभावा विपश्चितः (देवानाम्) विदुषाम् (अपि) (यन्ति) गच्छन्ति (पाथः) मार्गम् ॥९॥
Connotation: - अत्रोपमालङ्कारः। ये हंसाइव संहता भूत्वा प्रयत्नेन सर्वानुन्नीय स्वयमुन्नताः सन्त आप्तमार्गं गत्वा वीर्य्यं वर्धयन्ति त एव पुष्कलं सुखमश्नुवते ॥९॥

DR. TULSI RAM

Word-Meaning: - Just as hansa birds, pure white in beautiful plume, flying in line formation, singing and rejoicing, traverse the skies, so do the Devas, brilliant scholars and generous yajna performers raised and guided by poetic teachers since ancient times, working, singing and rejoicing together, bless us and go forward by the paths of divines.

ACHARYA DHARMA DEVA VIDYA MARTANDA

The signs of perfect happiness are indicated.

Anvay:

May those learned persons come to us who wear pure and clean garments, preserve their semen and make joint efforts, like swans, flying in rows with melodious voice. Elevated with noble virtues, those learned persons of divine attributes, actions and temperament follow the path of the enlightened men accompanied by geniuses from the beginning.

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - Those persons only attain abundant happiness who unite like the flying swans, and elnute all with their great efforts. Such people are themselves exalted and they follow the path of the absolutely truthful enlightened persons and observing Brahmacharya ever and preserve their semen in order to earn more strength and vitality.
Footnote: Here the Devas (देवा:) are meant enlightened persons who are guided and uplifted by great geniuses (दिद्वांसो हि देवा:। = Stph). Shri Sayanacharya interprets देवा: as दीप्यमानाः यूपाः, while Prof. Wilson and Griffith translate it as resplendent pillars. Rishi Dayananda Sarasvati`s interpretation is in the case faithful to the test and significant, stressing the need of united effort on the part of the learned persons to uplift the society.

MATA SAVITA JOSHI

N/A

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - या मंत्रात उपमालंकार आहे. जे हंसाप्रमाणे एकत्रितपणे प्रयत्नपूर्वक सर्वांची उन्नती करतात व स्वतः उन्नती करून घेऊन विद्वान सत्यवादी लोकांच्या मार्गाने जातात ते पराक्रम वाढवून पूर्ण सुख भोगतात. ॥ ९ ॥