Go To Mantra
Viewed 390 times

दैव्या॒ होता॑रा प्रथ॒मा न्यृ॑ञ्जे स॒प्त पृ॒क्षासः॑ स्व॒धया॑ मदन्ति। ऋ॒तं शंस॑न्त ऋ॒तमित्त आ॑हु॒रनु॑ व्र॒तं व्र॑त॒पा दीध्या॑नाः॥

English Transliteration

daivyā hotārā prathamā ny ṛñje sapta pṛkṣāsaḥ svadhayā madanti | ṛtaṁ śaṁsanta ṛtam it ta āhur anu vrataṁ vratapā dīdhyānāḥ ||

Mantra Audio
Pad Path

दैव्या॑। होता॑रा। प्र॒थ॒मा। नि। ऋ॒ञ्जे॒। स॒प्त। पृ॒क्षासः॑। स्व॒धया॑। म॒द॒न्ति॒। ऋ॒तम्। शंस॑न्तः। ऋ॒तम्। इत्। ते। आ॒हुः॒। अनु॑। व्र॒तम्। व्र॒त॒ऽपा। दीध्या॑नाः॥

Rigveda » Mandal:3» Sukta:7» Mantra:8 | Ashtak:3» Adhyay:1» Varga:2» Mantra:3 | Mandal:3» Anuvak:1» Mantra:8


SWAMI DAYANAND SARSWATI

फिर भी उपदेशक विषय को अगले मन्त्र में कहा है।

Word-Meaning: - जो (सप्त) सात (पृक्षासः) कोमल स्वभाववाले जन (स्वधया) अन्न से (मदन्ति) आनन्द करते हैं (ऋतम्) सत्य की (शंसन्तः) स्तुति करते हैं (ऋतम्) सत्य (व्रतम्) आचरण को (इत्) ही (ते) वे (व्रतपाः) सत्याचरण के रक्षक (दीध्यानाः) विद्यादि सद्गुणों से प्रकाशमान पुरुष (अनु, आहुः) अनुकूल उपदेश करते हैं और (दैव्या) विद्वानों में कुशल (प्रथमा) प्रख्यात (होतारा) विद्या के देनेवाले दो विद्वान् अध्यापक उपदेशक भी अनुकूल उपदेश करते हैं उनको मैं (नि) निरन्तर (ऋञ्जे) प्रसिद्ध करूँ ॥८॥
Connotation: - जो विद्वान् लोग धर्मयुक्त व्यवहार से धन धान्यों को प्राप्त हो सत्य को उपदेश कर उसीका आचरण करके सबको शिक्षा करते हैं, वे सबका सत्कार करने योग्य हों ॥८॥

HARISHARAN SIDDHANTALANKAR

ऋत का शंसन, ऋत का कथन

Word-Meaning: - [१] शरीर में प्राणापान (प्रथमा) = सर्वमुख्य (दैव्या होतारा) = देव [प्रभु] द्वारा स्थापित होता है। इनकी ही शक्ति अन्य सब इन्द्रियों में काम करती हैं। ये दैव्य इसलिए भी कहलाते हैं कि ये हमें देव [प्रभु] की ओर ले चलनेवाले हैं। इन प्राणापान को मैं (नि-ऋञ्जे) = प्रसाधित करता हूँ । इनके प्रसाधन से अन्य सब इन्द्रियों का शोधन तो हो ही जाता है। इन प्राणापान-साधन के होने पर (सप्त) = सात (पृक्षास:) = [पृची संपर्क] पदार्थों के साथ सम्पर्क में आनेवाली इन्द्रियाँ [दो कान, दो नासिका-छिद्र, दो आँखें व मुख] उन पदार्थों में प्रभु की महिमा देखती हुई (स्वधया) = आत्मधारण-शक्ति से (मदन्ति) = आनन्द अनुभव करती हैं। [२] इस प्रकार प्राणापान का साधन करनेवाले लोग (ऋतं शंसन्तः) = ऋत का शंसन करनेवाले होते हैं । (ते) = वे (इत्) = निश्चय से (ऋतं आहुः) = अपने जीवन से भी ऋत का ही प्रतिपादन करते हैं। ऋत की प्रशंसा करते हुए ऋत को जीवन में लाने का प्रयत्न करते हैं। ये (व्रतपाः) = व्रत का पालन करनेवाले होते हैं। व्रत का पालन ही ऋत है। (अनुव्रतम्) = व्रत के अनुसार (दीध्यानाः) = ये दीप्त-जीवनवाले होते हैं।
Connotation: - भावार्थ- प्राणसाधना से सब इन्द्रियों की शक्ति ठीक रहती है। इस साधना के परिणामस्वरूप -जीवन व्रती होता है। व्रतपालन से हम दीप्त हो उठते हैं।

SWAMI DAYANAND SARSWATI

पुनरुपदेशकविषयमाह।

Anvay:

ये सप्तपृक्षासः स्वधया मदन्ति ऋतं शंसन्त ऋतं व्रतमित्ते व्रतपा दीध्याना अन्वाहुर्दैव्या प्रथमा होतारा च तानहं न्यृञ्जे ॥८॥

Word-Meaning: - (दैव्या) विद्वत्सु कुशलौ (होतारा) विद्याया दातारौ (प्रथमा) प्रख्यातौ (नि) (ऋञ्जे) प्रसाध्नुयाम् (सप्त) (पृक्षासः) आर्द्रीभूताः (स्वधया) अन्नेन (मदन्ति) हृष्यन्ति (ऋतम्) सत्यम् (शंसन्तः) स्तुवन्तः (ऋतम्) सत्यम् (इत्) एव (ते) (आहुः) उपदिशन्ति (अनु) (व्रतम्) सत्याचरणम् (व्रतपा) सत्याचाररक्षकाः (दीध्यानाः) विद्यादिसद्गुणैः प्रकाशमानाः ॥८॥
Connotation: - ये विद्वांसो धर्म्येण व्यवहारेण धनधान्यानि प्राप्य सत्यमुपदिश्य तदेवाऽऽचर्य्य सर्वान् शिक्षन्ते ते सत्कर्त्तव्याः स्युः ॥८॥

DR. TULSI RAM

Word-Meaning: - I honour and reverence the two pioneer priests of divinity. Seven priests, sprinkling the vedi with water and ghrta, rejoice with the holy freedom and fragrance and their own ecstasy. Celebrating and speaking of the divine law of truth and nature, they say that the real version of law and truth is: know it, act it, this is It. And observing the law strictly in accordance with the dictates of law, rejoicing in the law, they shine in life, illuminating others too.

ACHARYA DHARMA DEVA VIDYA MARTANDA

The qualities and duties of the preacher.

Anvay:

I propitiate the seven who are mild and kind-hearted, who are linked with truth and who always admire truth. They observe vows and speak without any infringement of their vows and are brilliant. Such people retain guardedly good character and conduct and shine with true knowledge and other virtues. They are satisfied with pure food. I particularly propitiate the two divine givers of knowledge who are reputed on account of their special qualities.

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - Those learned persons should be always honored who acquire wealth and food grains by righteous dealings and educate all by their precept and practice.

MATA SAVITA JOSHI

N/A

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - जे विद्वान लोक धर्मयुक्त व्यवहाराने धनधान्य प्राप्त करून सत्याचा उपदेश करून त्याचेच आचरण करून सर्वांना शिक्षण देतात ते सत्कार करण्यायोग्य असतात. ॥ ८ ॥