Go To Mantra
Viewed 388 times

पू॒र्वीर॑स्य नि॒ष्षिधो॒ मर्त्ये॑षु पु॒रू वसू॑नि पृथि॒वी बि॑भर्ति। इन्द्रा॑य॒ द्याव॒ ओष॑धीरु॒तापो॑ र॒यिं॑ र॑क्षन्ति जी॒रयो॒ वना॑नि॥

English Transliteration

pūrvīr asya niṣṣidho martyeṣu purū vasūni pṛthivī bibharti | indrāya dyāva oṣadhīr utāpo rayiṁ rakṣanti jīrayo vanāni ||

Mantra Audio
Pad Path

पू॒र्वीः। अ॒स्य॒। निः॒ऽसि॑धः॑। मर्त्ये॑षु। पु॒रु। वसू॑नि। पृ॒थि॒वी। बि॒भ॒र्ति॒। इन्द्रा॑य। द्यावः॑। ओष॑धीः। उ॒त। आपः॑। र॒यिम्। र॒क्ष॒न्ति॒। जी॒रयः॑। वना॑नि॥

Rigveda » Mandal:3» Sukta:51» Mantra:5 | Ashtak:3» Adhyay:3» Varga:15» Mantra:5 | Mandal:3» Anuvak:4» Mantra:5


SWAMI DAYANAND SARSWATI

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहते हैं।

Word-Meaning: - हे मनुष्यो ! जो (जीरयः) वृद्ध होनेवाले मनुष्य (अस्य) इस राजा के (मर्त्येषु) मनुष्यों में (पूर्वीः) अनादि काल से सिद्ध (निष्षिधः) अत्यन्त सिद्ध करनेवालियों की (रक्षन्ति) रक्षा करते हैं और (पुरू) बहुत (वसूनि) द्रव्यों को (पृथिवी) भूमि के सदृश जो पुरुष (बिभर्त्ति) धारण करता है (द्यावः) सूर्य्य आदि के प्रकाश (इन्द्राय) ऐश्वर्य्य के लिये (रयिम्) लक्ष्मी और (वनानि) सन्मुख हों सुख जिनसे उनको (उत) भी (आपः) प्राण वा जल जैसे (ओषधीः) सोमलता और ओषधीयों की रक्षा करते हैं वैसे राज्य का (बिभर्त्ति) पोषण करता है, वही राजा होने के योग्य हो ॥५॥
Connotation: - इस मन्त्र में वाचकलुप्तोपमालङ्कार है। जो मनुष्यों में धन विज्ञान और ओषधि धारण करते, वे ही राजाओं के कर्मचारी होने के योग्य हैं ॥५॥

HARISHARAN SIDDHANTALANKAR

प्रभु की निषेधाज्ञाएँ

Word-Meaning: - [१] (अस्य) = इस हृदयस्थ प्रभु की (निष्षिधः) = निषेधाज्ञाएँ किसी कर्म को न करने की प्रेरणाएँ (पूर्वीः) = हमारा पालन व पूरण करनेवाली हैं। हमें सब अशुभ कर्मों को करने के समय इस हृदयस्थ प्रभु की ओर से 'भय, शंका व लज्जा' उत्पन्न होती है और इस प्रकार हम अशुभ कर्म करने से रुक जाते हैं। [२] यह उस पिता प्रभु की ही कृपा है कि पृथिवी यह पृथिवी माता हमारे लिए (पुरु) = पालक व पूरक (वसूनि) = धनों को (बिभर्ति) = धारण करती है। (इन्द्राय) = जितेन्द्रिय पुरुष के लिए (द्यावः) = ये प्रकाशमय लोक (ओषधी:) = ओषधियाँ (उत) = और (आप:) = जल (रयिम्) = धन को (रक्षन्ति) = रखते हैं- प्राप्त कराते हैं। इस जितेन्द्रिय पुरुष के लिए (जीरय:) = जीर्ण होनेवाले वृद्ध मनुष्य (वनानि) = [वन् संभक्तौ] उपासनाओं को रक्षित करते हैं, अर्थात् वृद्ध जन इन्हें उपासना के लिए प्रेरित करते हैं ।
Connotation: - भावार्थ- हम हृदयस्थ प्रभु की प्रेरणा को सुननेवाले बनें। प्रभु ने हमारे लिए इस पृथिवी में सब वसुओं को रखा है। ओषधियाँ व जल हमें उस रयि (धन) को प्राप्त कराते हैं, जो कि हमारी वृत्ति को प्रभुप्रवण बनाती है।

SWAMI DAYANAND SARSWATI

पुनस्तमेव विषयमाह।

Anvay:

हे मनुष्यो ये जीरयोऽस्य मर्त्येषु पूर्वीर्निष्षिधो रक्षन्ति पुरू वसूनि पृथिवीव यो बिभर्त्ति द्याव इन्द्राय रयिं वनानि च उताप्याप ओषधी रक्षन्तीव राज्यं बिभर्त्ति स एव राजा भवितुमर्हति ॥५॥

Word-Meaning: - (पूर्वीः) सनातनीः (अस्य) राज्ञः (निष्षिधः) नितरां साधिकाः (मर्त्येषु) मनुष्येषु (पुरू) पुरूणि बहूनि (वसूनि) द्रव्याणि (पृथिवी) (बिभर्त्ति) (इन्द्राय) ऐश्वर्य्याय (द्यावः) सूर्यादिप्रकाशः (ओषधीः) सोमाद्याः (उत) अपि (आपः) प्राणा जलानि (रयिम्) श्रियम् (रक्षन्ति) (जीरयः) ये जीर्यन्ते ते मनुष्याः (वनानि) वनन्ति सम्भजन्ति सुखानि यैस्तानि ॥५॥
Connotation: - अत्र वाचकलुप्तोपमालङ्कारः। ये मर्त्येषु धनानि विज्ञानं भैषज्यं धरन्ति त एव राजकर्मचारिणो भवितुमर्हन्ति ॥५॥

DR. TULSI RAM

Word-Meaning: - Many and ancient are his blessings and defences among the people. Abundant wealth does the earth hold. The regions of light, the sun light, the greenery, the flowing waters and vapours, the veteran citizens, the forests, all these hold, preserve and protect many forms of wealth for Indra, ruler of the world.

ACHARYA DHARMA DEVA VIDYA MARTANDA

The duties and functions of the rulers are emphasized.

Anvay:

O men! he alone deserves to be a king. under whose supervision, well experienced men always preserve and protect the traditional activities, because they lead to accomplishments, like the earth upholds various kinds of wealth. The wealth and resources support the kingdom like the light of the Sun, Soma waters and Pranas (vital airs). and other plants: The forests preserve wealth of life for prosperity.

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - Those alone are fit to be the officers of the State who uphold wealth, knowledge and health of the people, (who try to make the State advanced in all these aspects).

MATA SAVITA JOSHI

N/A

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - या मंत्रात वाचकलुप्तोपमालंकार आहे. जे धन, विज्ञान व औषधी धारण करतात, तेच राजाचे कर्मचारी होण्यायोग्य असतात. ॥ ५ ॥