Go To Mantra
Viewed 389 times

प्र ते॑ अश्नोतु कु॒क्ष्योः प्रेन्द्र॒ ब्रह्म॑णा॒ शिरः॑। प्र बा॒हू शू॑र॒ राध॑से॥

English Transliteration

pra te aśnotu kukṣyoḥ prendra brahmaṇā śiraḥ | pra bāhū śūra rādhase ||

Mantra Audio
Pad Path

प्र। ते॒। अ॒श्नो॒तु॒। कु॒क्ष्योः। प्र। इ॒न्द्र॒। ब्रह्म॑णा। शिरः॑। प्र। बा॒हू इति॑। शू॒र॒। राध॑से॥

Rigveda » Mandal:3» Sukta:51» Mantra:12 | Ashtak:3» Adhyay:3» Varga:16» Mantra:7 | Mandal:3» Anuvak:4» Mantra:12


SWAMI DAYANAND SARSWATI

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहते हैं।

Word-Meaning: - हे (इन्द्र) राजाओं में श्रेष्ठ जो (ते) आपके (कुक्ष्योः) पेट के आस-पास के भागों में (ब्रह्मणा) धन के साथ रस को (प्र) (अश्नोतु) प्राप्त होवै और हे (शूर) वीर पुरुष ! (ते) आपके (शिरः) श्रेष्ठ अङ्ग मस्तक को (बाहू) भुजाओं को (राधसे) धन के लिये प्राप्त होवे, उसका आप पालन करिये ॥१२॥
Connotation: - हे राजन् ! वही वस्तु आपको खाना तथा पीना चाहिये कि जो पेट में प्राप्त हो तथा विकृत हो रोगों को उत्पन्न करके बुद्धि का न नाश करे और जिससे निरन्तर आपमें बुद्धि बढ़ कर राज्य और ऐश्वर्य्य बढ़े ॥१२॥ इस सूक्त में राजा और प्रजा के धर्मवर्णन होने से इस सूक्त के अर्थ की पिछले सूक्त के अर्थ के साथ संगति जाननी चाहिये ॥ यह इक्यावनवाँ सूक्त और सोलहवाँ वर्ग समाप्त हुआ ॥

HARISHARAN SIDDHANTALANKAR

'कुक्षि, शिर व बाहुओं' में सोम का प्रवेश

Word-Meaning: - [१] हे (इन्द्र) = जितेन्द्रिय पुरुष ! यह उत्पन्न हुआ हुआ सोम (ते कुक्ष्यो:) = तेरे कुक्षि-प्रदेशों को (प्र अश्नोतु) = प्रकर्षेण व्यापनेवाला हो। उनमें व्याप्त हुआ हुआ यह गुर्दे आदि में उत्पन्न हो जानेवाले भयंकर विकारों से हमारा रक्षण करे। [२] यह सोम (ब्रह्मणा) = ज्ञानवर्धन के हेतु से (शिरः) = प्र (अश्रोतु) तेरे सिर में व्यापनेवाला हो । मस्तिष्क में प्रज्वलित होनेवाली ज्ञानाग्नि का यही ईंधन होता है। । [३] हे शूर-शत्रुओं को शीर्ण करनेवाले जीव ! राधसे सब कार्यों में सफलता की प्राप्ति के लिए यह तेरी बाहू भुजाओं में (प्र) = [अश्नोतु] व्यापनेवाला हो।
Connotation: - भावार्थ– कुक्षियों में प्रविष्ट सोम रोगों का विनाशक है। मस्तक में पहुँचा हुआ यह सोम ज्ञानाग्नि को दीप्त करता है और भुजाओं में यह शक्ति का संचार करता है। सम्पूर्ण सूक्त प्रभुस्तवन व सोमरक्षण द्वारा जीवन को उत्तम बनाने का उपदेश दे रहा है। अगले सूक्त में भी सोमरक्षण पर बल देते हुए कहते हैं कि -

SWAMI DAYANAND SARSWATI

पुनस्तमेव विषयमाह।

Anvay:

हे इन्द्र ! यस्ते कुक्ष्योर्ब्रह्मणा सह रसः प्राश्नोतु। हे शूर तव शिरो बाहू राधसे प्राश्नोतु तं त्वं पालय ॥१२॥

Word-Meaning: - (प्र) (ते) तव (अश्नोतु) प्राप्नोतु। अत्र व्यत्ययेन परस्मैपदम्। (कुक्ष्योः) उदरपार्श्वयोः (प्र) (इन्द्र) राजवर (ब्रह्मणा) धनेन (शिरः) उत्तमाङ्गम् (प्र) (बाहू) भुजौ (शूर) (राधसे) धनाय ॥१२॥
Connotation: - हे राजँस्तदेव त्वयाऽऽशितव्यं पातव्यं च यदुदरं प्राप्य विकृतं सद्रोगानुत्पाद्य बुद्धिं न हिंस्याद्येन सततं त्वयि प्रज्ञा वर्द्धित्वा राज्यमैश्वर्यं च वर्धेतेति ॥१२॥ । अत्र राजप्रजाधर्मवर्णनादेतदर्थस्य पूर्वसूक्तार्थेन सह सङ्गतिर्वेद्या ॥ इत्येकाऽधिकपञ्चाशत्तमं सूक्तं षोडशो वर्गश्च समाप्तः ॥

DR. TULSI RAM

Word-Meaning: - Indra, heroic lord ruler of the world, whatever you receive into the body of your treasury for asset and energy, may that wealth and energy inspire your mind with knowledge and enlightenment, and strengthen your arms for potential development of the wealth of nations.

ACHARYA DHARMA DEVA VIDYA MARTANDA

The duties of the rulers are emphasized.

Anvay:

O Indra (noble king) ! may this Soma (invigorating juice) penetrate to our flanks, and may it bring you the idea of obtaining wealth hero. May it (juice) inculcate strength in your arms in order to acquire wealth (by increasing your vigor).

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - O king! you should eat and drink only those things which may not cause disease in your body and may not badly affect your intellect, so that your intellect, kingdom and prosperity may go on increasing.

MATA SAVITA JOSHI

N/A

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - भावार्थ -हे राजा! रोग होऊन बुद्धीचा नाश होणार नाही असे खान-पान तू केले पाहिजे ज्यामुळे निरंतर बुद्धी वाढून ऐश्वर्य वाढेल. ॥ १२ ॥