Go To Mantra
Viewed 554 times

त्वाम॑ग्ने मनी॒षिणः॑ स॒म्राजं॑ चर्षणी॒नाम्। दे॒वं मर्ता॑स इन्धते॒ सम॑ध्व॒रे॥

English Transliteration

tvām agne manīṣiṇaḥ samrājaṁ carṣaṇīnām | devam martāsa indhate sam adhvare ||

Mantra Audio
Pad Path

त्वाम्। अ॒ग्ने॒। म॒नी॒षिणः॑। स॒म्ऽराज॑म्। च॒र्ष॒णी॒नाम्। दे॒वम्। मर्ता॑सः। इ॒न्ध॒ते॒। सम्। अ॒ध्व॒रे॥

Rigveda » Mandal:3» Sukta:10» Mantra:1 | Ashtak:3» Adhyay:1» Varga:7» Mantra:1 | Mandal:3» Anuvak:1» Mantra:1


SWAMI DAYANAND SARSWATI

अब नौ ऋचावाले दशमें सूक्त का आरम्भ है। इसके प्रथम मन्त्र में ईश्वर क्या करता है, इस विषय को कहते हैं।

Word-Meaning: - हे (अग्ने) स्वयंप्रकाशरूप जगदीश्वर ! (मनीषिणः) मननशील (मर्त्तासः) मनुष्य जिन (चर्षणीनाम्) मनुष्यादि प्रजाओं के (सम्राजम्) सम्यक् न्यायाधीश राजा (देवम्) सब सुख देनेवाले (त्वाम्) आपको (अध्वरे) रक्षणीय धर्मयुक्त व्यवहार में (सम्, इन्धते) सम्यक् प्रकाशित करते हैं, उन्हीं आपकी हम भी उपासना करें ॥१॥
Connotation: - इस मन्त्र में वाचकलुप्तोपमालङ्कार है। जैसे अग्नि सूर्य्यादि रूप से सब जगत् को प्रकाशित और उपकृत कर आनन्दित करता है, वैसे ही परमात्मा अन्तर्यामी रूप से जिज्ञासु योगी लोगों के आत्माओं को विशेष और सामान्य से सबके आत्माओं को प्रकाशित कर और जगत् के असंख्य पदार्थों से उपकृत कर इस लोक-परलोक के सुख देने से सदैव सुखी करता है ॥१॥

HARISHARAN SIDDHANTALANKAR

मनीषियों को प्रभुदर्शन

Word-Meaning: - [१] हे (अग्ने) = परमात्मन् ! (मनीषिणः मर्तासः) = बुद्धिमान् मनुष्य (अध्वरे) = इस जीवनयज्ञ में (त्वां समिन्धते) = आपको ही समिद्ध करते हैं आपका ही दर्शन करने का प्रयत्न करते हैं। प्रभु का दर्शन 'मनीषा' = बुद्धि से ही होता है 'दृश्यते त्वग्रया बुद्ध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः'। [२] बुद्धिमान् पुरुष देखता है कि वे प्रभु ही (चर्षणीनां सम्राजम्) = श्रमशील पुरुषों के जीवनों को दीप्त करनेवाले हैं। (देवम्) = प्रकाशमय हैं, इन चर्षणियों को श्रमशील व्यक्तियों को प्रकाश प्राप्त करानेवाले हैं।
Connotation: - भावार्थ- श्रमशील पुरुषों के जीवनों को दीप्त करनेवाले उस प्रकाशमय प्रभु का दर्शन मनीषी [बुद्धिमान्] ही कर पाते हैं।

SWAMI DAYANAND SARSWATI

अथेश्वरः किं करोतीत्याह।

Anvay:

हे अग्ने जगदीश्वर ! मनीषिणो मर्त्तासो यं चर्षणीनां सम्राजं देवं त्वामध्वरे समिन्धते तमेव वयमप्युपासीमहि ॥१॥

Word-Meaning: - (त्वाम्) अग्निरिव वर्त्तमानं परमात्मानम् (अग्ने) स्वप्रकाशस्वरूप (मनीषिणः) मनस ईषिणः। अत्र शकन्ध्वादिना पररूपम्। (सम्राजम्) सम्राडिव वर्त्तमानम् (चर्षणीनाम्) मनुष्यादिप्रजानाम् (देवम्) सर्वसुखदातारम् (मर्त्तासः) मनुष्याः (इन्धते) प्रकाशयन्ति (सम्) (अध्वरे) अहिंसनीये धर्म्ये व्यवहारे ॥१॥
Connotation: - अत्र वाचकलुप्तोपमालङ्कारः। यथाऽग्निः सूर्य्यादिरूपेण सर्वं जगत्प्रकाश्योपकृत्याऽऽनन्दयति तथैव परमात्माऽन्तर्यामिरूपेण जिज्ञासूनां योगिनामात्मनो विशेषतः सामान्यतः सर्वेषां च प्रकाश्य जगत्स्थैरसङ्ख्यैः पदार्थैरुपकृत्याऽभ्युदयनिःश्रेयससुखदानेन सदैव सुखयति ॥१॥

DR. TULSI RAM

Word-Meaning: - Agni, lord self-refulgent, benign and majestic ruler supreme of the world and her children, thoughtful, reflective and meditative people light, raise and worship you in their yajnic programmes of love and non-violence in the service of humanity and the environment.

ACHARYA DHARMA DEVA VIDYA MARTANDA

The performance of God is described.

Anvay:

O God ! you illuminate like Agni (fire or sun), We meditate upon and communicate with you whom men of self-control kindle or illuminate in Yajnas (non-violent sacrifices and other noble philanthropic deeds). You are sovereign of men and other beings and Giver of all happiness.

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - Agni (in the form of the sun etc.) illuminates and makes happy all the world. In the same manner, God as In-dwelling spirit illuminates the souls of the YOGIS and in particular seek after truth and common men. Agni is benevolent to them by providing innumerable articles of the world and makes them delighted with mundane and spiritual happiness in the form of emancipation.

MATA SAVITA JOSHI

या सूक्तात अग्नी, परमात्मा व विद्वानांच्या गुणांचे वर्णन असल्यामुळे या सूक्ताच्या अर्थाची मागच्या सूक्ताच्या अर्थाबरोबर संगती जाणावी.

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - या मंत्रात वाचकलुप्तोपमालंकार आहे. जसा अग्नी सूर्यरूपाने सर्व जगाला प्रकाशित व उपकृत करून आनंदित करतो तसेच परमात्मा अंतर्यामी रूपाने जिज्ञासू योगी लोकांच्या आत्म्यांना विशेष व सामान्यपणे सर्व आत्म्यांना प्रकाशित करून जगातील असंख्य पदार्थांनी उपकृत करून हा लोक व परलोक यांचे सुख देऊन सदैव सुखी करतो. ॥ १ ॥