Go To Mantra
Viewed 382 times

पि॒तुश्चि॒दूध॑र्ज॒नुषा॑ विवेद॒ व्य॑स्य॒ धारा॑ असृज॒द्वि धेनाः॑। गुहा॒ चर॑न्तं॒ सखि॑भिः शि॒वेभि॑र्दि॒वो य॒ह्वीभि॒र्न गुहा॑ बभूव॥

English Transliteration

pituś cid ūdhar januṣā viveda vy asya dhārā asṛjad vi dhenāḥ | guhā carantaṁ sakhibhiḥ śivebhir divo yahvībhir na guhā babhūva ||

Mantra Audio
Pad Path

पि॒तुः। चि॒त्। ऊधः॑। ज॒नुषा॑। वि॒वे॒द॒। वि। अ॒स्य॒। धाराः॑। अ॒सृ॒ज॒त्। वि। धेनाः॑। गुहा॑। चर॑न्तम्। सखि॑ऽभिः। शि॒वेभिः॑। दि॒वः। य॒ह्वीभिः॑। न। गुहा॑। ब॒भू॒व॒॥

Rigveda » Mandal:3» Sukta:1» Mantra:9 | Ashtak:2» Adhyay:8» Varga:14» Mantra:4 | Mandal:3» Anuvak:1» Mantra:9


SWAMI DAYANAND SARSWATI

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहा है।

Word-Meaning: - जैसे (ऊधः) रात्री (विबभूव) विशेषता से होती है वा जैसे (अस्य) इस जल की (धाराः) धाराओं के (चित्) समान प्रवाह (गुहा) बुद्धि में होते हैं वैसे जो (पितुः) पिता की उत्तेजना से गर्भ में स्थिर होकर (जनुषा) जन्म से प्रकट होकर (शिवेभिः) मङ्गलकारी (सखिभिः) मित्र वर्गों के साथ (दिवः) विद्या की दीप्ति जो (यह्वीः) बड़ी-बड़ी उनके (न) समान (गुहा) कन्दरा में (चरन्तम्) विचरते हुए को (विवेद) जानता है (धेनाः) प्रीयप्राण सन्तानों के समान (व्यसृजत्) विशेषता से उत्पन्न को वह सुख प्राप्त होता है ॥९॥
Connotation: - इस मन्त्र में वाचकलुप्तोपमालङ्कार है। जैसे अन्धकार में स्थित वस्तु नहीं दीख पड़ती, जैसे दीप से प्राप्त होती, वैसे पिता के शरीर में वर्त्तमान जीव गर्भ में स्थित हुआ नहीं दीखता और जब इसका जन्म होता है तब दीखता है। इस प्रकार जो मङ्गलाचरणों से मित्रों के साथ विद्याओं का ग्रहण करता है, वह आत्मा को जान बड़ा होता है ॥९॥

HARISHARAN SIDDHANTALANKAR

हृदयरूप गुहा में, पर गुहा में ही नहीं

Word-Meaning: - [१] गतमन्त्र का 'वेदरूप काव्य से वृद्धि प्राप्त करनेवाला' व्यक्ति (पितुः) = उस पालक पिता के (ऊध:) = ज्ञानदुग्ध के आधारभूत ऊधस् को (जनुषा) = शक्तियों के विकास के हेतु से विवेद प्राप्त करता है। इस ज्ञान को प्राप्त करने से, वासनाओं का क्षय होकर इसकी शक्तियों का विकास होता है। यह ज्ञानदुग्ध (अस्य) = इस उपासक की (धारा:) = धारणशक्तियों को (वि असृजत्) = विशेषरूप से उत्पन्न करता है और (धेना:) = इस के अन्दर ज्ञानवाणियों को (वि) = [असृजत्] उत्पन्न करता है। 'धारा' शब्द शक्ति की सूचना देता है, तो 'धेना'- ज्ञान की । इसकी शक्ति भी बढ़ती है और ज्ञान भी बढ़ता है। इसके ब्रह्म और क्षत्र का विकास होता है । [२] इस प्रकार इस 'ऊधस्' के दो लाभों का प्रतिपादन करके सर्वमहान् लाभ का इन शब्दों में उल्लेख करते हैं कि यह ऊधस् उन परमात्मा का भी इसे दर्शन कराता है जो (गुहा चरन्तम्) = हृदयरूप गुहा में ही विचरण कर रहे हैं किनके साथ ? (शिवेभिः सखिभिः) = अपने इन जीवरूप मित्रों के साथ जो कि शिव-मंगलमय कार्यों में ही लगे हुए हैं और (दिवः यह्वीभिः) = जो ज्ञान के अपत्य व सन्तान बने हैं, अर्थात् ज्ञानप्राप्ति में निरन्तर लगे रहकर ज्ञानपुञ्ज से बन रहे हैं। ज्ञानेन्द्रियों को ज्ञानप्राप्ति में लगानेवाले तथा कर्मेन्द्रियों को शिव-कार्यों में लगानेवाले व्यक्ति ही हृदय में प्रभु का दर्शन कर पाते हैं । [३] प्रभु का दर्शन अवश्य हृदय में ही होता है, पर वे प्रभु न गुहा बभूव हृदय में ही रहते हों [भू = to stay] ऐसी बात नहीं। वे सर्वव्यापक हैं। 'हृदयरूप गुहा प्रभु को अपने में समा लेती हो' ऐसी बात नहीं है।
Connotation: - भावार्थ- वेद के अध्ययन से [क] धारणशक्ति प्राप्त होती है, [ख] ज्ञान बढ़ता है, [ग] हृदय में प्रभु का दर्शन होता है।

SWAMI DAYANAND SARSWATI

पुनस्तमेव विषयमाह।

Anvay:

यथोधो विबभूव यथास्य धाराश्चिद्गुहा भवन्ति तथा यः पितुस्सकाशात् गर्भे स्थित्वा जनुषा प्रकटो भूत्वा शिवेभिस्सखिभिस्सह दिवो यह्वीर्न गुहा चरन्तं विवेद धेना व्यसृजत् स सुखमाप्नोति ॥९॥

Word-Meaning: - (पितुः) जनकस्य सकाशात् (चित्) इव (ऊधः) रात्री (जनुषा) जन्मना (विवेद) वेत्ति (वि) (अस्य) जलस्य (धाराः) प्रवाहाश्च (असृजत्) सृजेत् (वि) विशेषण (धेनाः) प्रीयमाणान्यपत्यानि इव वाचः (गुहा) गुहायाम् बुद्धौ (चरन्तम्) प्राप्नुवन्तम् (सखिभिः) मित्रैः (शिवेभिः) मङ्गलकारिभिः (दिवः) विद्यादीप्तीः (यह्वीभिः) महतीभिः (न) इव (गुहा) कन्दरायाम् (बभूव) भवति ॥९॥
Connotation: - अत्रोपमावाचकलुप्तोपमालङ्कारौ। यथान्धकारे स्थितं वस्तु न दृश्यते दीपेन लभ्यते तथा पितुः शरीरे वर्त्तमानो जीवो गर्भे स्थितस्सन् न दृश्यते यदास्य जन्म भवति तदा दृश्यो जायत एवं यो मङ्गलाचारैः मित्रैस्सह विद्या गृह्णाति स आत्मानं विदित्वा महान् भवति ॥९॥

DR. TULSI RAM

Word-Meaning: - Agni, light and vitality of life, knows the creator’s gift of life and life’s home by its very nature from the very birth, and that home is the cloud, the mother’s womb, the night’s darkness and the mother’s breast from where the streams of water, milk, speech and intelligence immediately flow. This Agni, living and growing in the cave of life, the mother’s womb, moving with its blessed companions and with the streams of energy flowing from heaven, doesn’t remain hidden in the cave. One who knows life moving as such knows the secret of life. One who doesn’t doesn’t.

ACHARYA DHARMA DEVA VIDYA MARTANDA

The glory of the second birth is with knowledge is emphasized.

Anvay:

As night manifests itself in various ways, as there are various under hidden ideas among the intellectuals like the currents of water in the same manner, the soul having stayed in the womb niseminated by the father is manifest through birth. Such a person in the company of auspicious friends and like the luster of knowledge coupled with intelligence knows the truth of self. Such a person has truth in his inner heart, uses sweet words and enjoys happiness.

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - As nothing is visible in the dark, rather it is seen with the help of the lamp, in the same manner, the soul though present in the body of the father and within the embryo is not seen. When it takes birth, only then it is visible. In the same manner. a person who acquires the knowledge of various sciences with the help of auspicious friends of noble character achieves knowledge about his own soul and God and becomes a great man.

MATA SAVITA JOSHI

N/A

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - या मंत्रात वाचकलुप्तोपमालंकार आहे. जशी अंधारात वस्तू दिसत नाही, ती दिव्यामुळे दिसते, तसे पित्याच्या शरीरात असलेला जीव गर्भात स्थिर झाल्यावरही दिसत नाही. जेव्हा जन्म होतो तेव्हा दिसतो. याप्रकारे जो कल्याण करणाऱ्या आचरणाने मित्रांबरोबर विद्या ग्रहण करतो तो आत्म्याला जाणून मोठा होतो. ॥ ९ ॥