Go To Mantra
Viewed 387 times

शु॒क्रेभि॒रङ्गै॒ रज॑ आतत॒न्वान् क्रतुं॑ पुना॒नः क॒विभिः॑ प॒वित्रैः॑। शो॒चिर्वसा॑नः॒ पर्यायु॑र॒पां श्रियो॑ मिमीते बृह॒तीरनू॑नाः॥

English Transliteration

śukrebhir aṅgai raja ātatanvān kratum punānaḥ kavibhiḥ pavitraiḥ | śocir vasānaḥ pary āyur apāṁ śriyo mimīte bṛhatīr anūnāḥ ||

Mantra Audio
Pad Path

शु॒क्रेभिः॑। अङ्गैः॑। रजः॑। आ॒ऽत॒त॒न्वान्। क्रतु॑म्। पु॒ना॒नः। क॒विऽभिः॑। प॒वित्रैः॑। शो॒चिः। वसा॑नः। परि॑। आयुः॑। अ॒पाम्। श्रियः॑। मि॒मी॒ते॒। बृ॒ह॒तीः। अनू॑नाः॥

Rigveda » Mandal:3» Sukta:1» Mantra:5 | Ashtak:2» Adhyay:8» Varga:13» Mantra:5 | Mandal:3» Anuvak:1» Mantra:5


SWAMI DAYANAND SARSWATI

फिर पुरुष विषय को अगले मन्त्र में कहा है॥

Word-Meaning: - जो मनुष्य (शुक्रेभिः) वीर्यवान् बलवान् (अङ्गैः) अवयवों से (रजः) ऐश्वर्य को (आततन्वान्) सब ओर से विस्तारित किये हुए (पवित्रैः) पवित्र (कविभिः) विद्वानों से (क्रतुम्) विद्या वा कर्म को (पुनानः) पवित्र करता हुआ (अपाम्) जलों के बीच (आयुः) जीवन और प्रकाश (वसानः) आच्छादित ढाँपे हुए (बृहतीः) बड़ी-बड़ी जिनमें (अनूनाः) जिन में ऊनता नहीं विद्यमान उन शोभाओं वा धनों को (परिमिमीते) सब ओर से उत्पन्न करता है वह विद्वान् श्रीमान् कैसे न हो? ॥५॥
Connotation: - हे मनुष्यो ! जबतक तुम्हारे दृढ़ अङ्गवाले शरीर, पवित्र बुद्धियाँ, धर्मात्मा आप्त विद्वानों का सङ्ग, जितेन्द्रियता से पूर्ण आयु नहीं होती, तबतक अतुल लक्ष्मी और विद्या भी नहीं होती, ऐसा जानना चाहिये ॥५॥

HARISHARAN SIDDHANTALANKAR

सत्त्व में रजोगुण का पुट

Word-Meaning: - [१] गतमन्त्र के अनुसार ब्रह्मतेज प्राप्त करनेवाला यह व्यक्ति (शुक्रेभिः अंगैः) = निर्मल दीप्त अंगों से युक्त हुआ (रजः आततन्वान्) = अपने अन्दर कुछ [आ- ईषत्] रजोगुण का विस्तार करता है। यह रजोगुणी तो नहीं बन जाता, पर अपने सत्त्वगुण में कुछ रजोगुण के पुट का समावेश करनेवाला होता है। इस रजोगुण से उसका सत्त्वगुण क्रियाशील बना रहता है। [२] यह अपनी (क्रतुम्) = यज्ञात्मक उत्तम क्रियाओं को (कविभि:) = क्रान्तदर्शी विद्वानों के सम्पर्क से तथा (पवित्रैः) = पवित्रीकरण के साधनभूत ज्ञानों से 'नहि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिहविद्यते' (पुनान:) = और अधिक पवित्र करनेवाला होता है। गतमन्त्र के ये 'अश्वाः देवासः '= कर्मशील देव वैसे ही पवित्र क्रियाओंवाले होते हैं, परन्तु विद्वानों का सम्पर्क और ज्ञान इनके कर्मों में और अधिक पवित्रता उत्पन्न करनेवाला होता है । [३] (शोचिः) = ज्ञानदीप्ति को यह (वसान:) = धारण करनेवाला होता है। इस ज्ञानदीप्ति द्वारा (परि आयुः) = सर्वतः पूर्ण जीवन को, शरीर, मन व मस्तिष्क के दृष्टिकोण से पूर्ण जीवन को यह प्राप्त करता है। स्वस्थ शरीरवाला बनता है, निर्मल मनवाला व दीप्त ज्ञानवाला । [४] और यह (अपाम्) = कर्मों की (श्रियः) = लक्ष्मी का मिमीते निर्माण करता है। जो कि (बृहती:) = दिन प्रतिदिन बढ़नेवाली हैं, वृद्धि का कारण होती हैं तथा (अनूना:) = न्यूनता से रहित हैं। स्वयं पुरुषार्थ से प्राप्त लक्ष्मी वृद्धि का ही कारण बनती है, उसमें किसी प्रकार की न्यूनता नहीं आती। अनायास प्राप्त लक्ष्मी मनुष्य को विलास में फँसाकर समाप्त कर देती है।
Connotation: - भावार्थ- उपासक अपने में उचित मात्रा में रजोगुण उत्पन्न करके क्रियाशील बनता है, पुरुषार्थ से ही धनार्जन करता है। यह धन उसकी वृद्धि का ही कारण बनता है, ह्रास का नहीं।

SWAMI DAYANAND SARSWATI

पुनः पुरुषविषयमाह।

Anvay:

यो मनुष्यः शुक्रेभिरङ्गैः रज आततन्वान् पवित्रैः कविभिः क्रतुं पुनानोऽपामायुः शोचिर्वसानोर्बृहतीरनूनाः श्रियः परिमिमीते स विद्वान् श्रीमान् कुतो न जायते ॥५॥

Word-Meaning: - (शुक्रेभिः) वीर्यवद्भिः (अङ्गैः) अवयवैः (रजः) ऐश्वर्य्यम् (आततन्वान्) समन्ताद्विस्तारितवान् (क्रतुम्) प्रज्ञां कर्म वा (पुनानः) पवित्रीकुर्वन् (कविभिः) मेधाविभिः (पवित्रैः) शुद्धगुणकर्मस्वभावैः (शोचिः) प्रकाशम् (वसानः) आच्छादितः (परि) सर्वतः (आयुः) जीवनम् (अपाम्) जलानाम् (श्रियः) शोभा धनानि वा (मिमीते) जनयति (बृहतीः) (अनूनाः) न विद्यते ऊनं उनता यासु ताः ॥५॥
Connotation: - हे मनुष्या यावद्युष्माकं दृढाङ्गानि शरीराणि पवित्राः प्रज्ञाः धर्मात्मनामाप्तानां विदुषां सङ्गो जितेन्द्रियत्वेन पूर्णमायुर्न भवति तावदतुलाः श्रियो विद्याश्च न भवन्तीति वेद्यम् ॥५॥

DR. TULSI RAM

Word-Meaning: - Overspreading the vast spaces with beams of blazing heat and light, raising and sanctifying the holy programmes of yajnic development by poets and priests and visionary experts of purest mind and heart, clothed in purity and majesty, Agni as the brilliant yajaka goes round and round creating and showering great unbounded gifts of health, age and prosperity on all across the flow of life in the world of nature.

ACHARYA DHARMA DEVA VIDYA MARTANDA

The duties of man are told.

Anvay:

Obviously, a learned person becomes prosperous, who increases his wealth with his strong limbs and who purifies intellect and power of action with the association of perfectly pure geniuses. Such a person bears the peaceful disposition of the waters and clothes with radiance of knowledge and achieves great and undiminished prosperity.

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - O men ! you can not acquire great knowledge and wealth, unless your limbs of the body are strong, your intellects are pure and you have association with absolutely truthful learned persons. You also attain long life by having perfect self-control.

MATA SAVITA JOSHI

N/A

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - हे माणसांनो! जोपर्यंत दृढ शरीर, पवित्र बुद्धी, धर्मात्मा आप्त विद्वानांचा संग, जितेन्द्रिय बनून पूर्ण आयुष्य घडत नाही तोपर्यंत अतुल लक्ष्मी व विद्याही प्राप्त होत नाही हे जाणले पाहिजे. ॥ ५ ॥