Go To Mantra
Viewed 519 times

उ॒रौ म॒हाँ अ॑निबा॒धे व॑व॒र्धापो॑ अ॒ग्निं य॒शसः॒ सं हि पू॒र्वीः। ऋ॒तस्य॒ योना॑वशय॒द्दमू॑ना जामी॒नाम॒ग्निर॒पसि॒ स्वसॄ॑णाम्॥

English Transliteration

urau mahām̐ anibādhe vavardhāpo agniṁ yaśasaḥ saṁ hi pūrvīḥ | ṛtasya yonāv aśayad damūnā jāmīnām agnir apasi svasṝṇām ||

Mantra Audio
Pad Path

उ॒रौ। म॒हान्। अ॒नि॒ऽबा॒धे। व॒व॒र्ध॒। आपः॑। अ॒ग्निम्। य॒शसः॑। सम्। हि। पू॒र्वीः। ऋ॒तस्य॑। योनौ॑। अ॒श॒य॒त्। दमू॑नाः। जा॒मी॒नाम्। अ॒ग्निः। अ॒पसि॑। स्वसॄ॑णाम्॥

Rigveda » Mandal:3» Sukta:1» Mantra:11 | Ashtak:2» Adhyay:8» Varga:15» Mantra:1 | Mandal:3» Anuvak:1» Mantra:11


SWAMI DAYANAND SARSWATI

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहा है।

Word-Meaning: - जैसे (पूर्वीः) प्राचीन (आपः) जल मेघ से बढ़ते हैं वैसे (यशसः) कीर्ति से (महान्) जो बड़ा है वह (अनिबाधे) बाधा रहित (उरौ) बहुत व्यवहार में (अग्निम्) अग्नि को प्राप्त कर (हि, सं, ववर्ध) अच्छे प्रकार बढ़ता है जैसे (अग्निः) पावक (ऋतस्य) जल के (योनौ) कारण में (अशयत्) सोता है वैसे (जामीनाम्) भोगनेवाली (स्वसॄणाम्) बहिनियों के =बहिनों के (अपसि) कर्म में स्थिर होकर (दमूनाः) दमनशील जन विद्या में बढ़ता है ॥११॥
Connotation: - जो निर्विघ्न विद्यार्थी विद्या के ग्रहण करने में प्रयत्न करें, तो दम और शमादि गुणयुक्त होते हुए सब सम्बन्धियों को विद्यायुक्त कर सकें ॥११॥

HARISHARAN SIDDHANTALANKAR

प्रभुदर्शन के उपाय

Word-Meaning: - [१] वे प्रभु महान् पूजा के योग्य हैं। वे (उरौ) = विशाल व (अनिबाधे) = काम-क्रोध आदि शत्रुओं की बाधा से रहित हृदय में (ववर्ध) = वृद्धि को प्राप्त होते हैं। तंग दिलवाला व काम आदि से पीड़ित हृदयवाला व्यक्ति प्रभु का दर्शन नहीं कर पाता। वे महान् प्रभु संकुचित हृदय में आयें भी कैसे ? (यशसः) = यशस्वी जीवनवाली, (पूर्वी:) = अपना पालन व पूरण करनेवाली (आपः) = प्रजाएँ हि वही (अग्निम्) = उस अग्रणी प्रभु को (सं) [ववर्ध] = अपने में सम्यक् बढ़ानेवाली होती हैं । परमात्मप्राप्ति के लिये आवश्यक है कि हम यशस्वी कर्मों को ही करें, अपने शरीर का पालन [रोगों से रक्षण] करें व मनों को न्यूनता से रहित कर उनका पूरण करनेवाले हों। मनों में वासनाओं को न अंकुरित होने दें। [२] (ऋतस्य योनौ) = ऋत के उत्पत्ति स्थान प्रभु में (दमूना:) = दान्तमनवाला सो प्रभु (अशयत्) = निवास करता है । ऋत और सत्य को प्रभु ही अपने तीव्र तप से जन्म देते हैं, ऋत के योनि हैं। अपने मन का दमन करनेवाला व्यक्ति प्रभु में निवास करता है। इस व्यक्ति के जीवन में भी सब भौतिक क्रियाएँ ऋत के अनुसार ही होती हैं । [३] वे (अग्निः) = अग्रणी प्रभु (अपसि) = कर्मों में स्थित हैं। किन के कर्मों में ? (जामीनाम्) = विकास की कारणभूत [जनी प्रादुर्भावे] (स्वसृणाम्) = [स्व+सृ] आत्मतत्त्व की ओर ले जानेवाली वेदवाणियों के, अर्थात् जब हम इन वेदवाणियों के अनुसार कर्म करते हैं तो हमें प्रभुप्राप्ति होती है। इन वेदवाणियों से हमारे में दिव्यताओं का विकास होता है (जामि) और ये हमें आत्मतत्त्व की ओर ले चलती हैं [स्व+सृ] ।
Connotation: - भावार्थ– प्रभुदर्शन उसे होता है [क] जो विशाल हृदयवाला है, [ख] जिसके हृदय में वासनाओं की बाधा नहीं, [ग] जो यशस्वी कर्मोंवाला है, [घ] जो अपना पालन व पूरण करता है, [ङ] जो मन का दमन करता है, [च] वेद से निर्दिष्ट कर्मों में व्याप्त होता है।

SWAMI DAYANAND SARSWATI

पुनस्तमेव विषयमाह।

Anvay:

यथा पूर्वीरापो मेघेन वर्धन्ते तथा यशसो महाननिबाध उरावग्निं प्राप्य हि संववर्ध। यथाग्निर्ऋतस्य योनावशयत्तथा जामीनां स्वसॄणामपसि स्थिता दमूना विद्यायां वर्धते ॥११॥

Word-Meaning: - (उरौ) बाहौ (महान्) (अनिबाधे) बाधारहिते (ववर्ध) वर्धते (आपः) जलानि (अग्निम्) पावकम् (यशसः) कीर्तेः (सम्) सम्यक् (हि) खलु (पूर्वीः) प्राचीनाः (ऋतस्य) जलस्य (योनौ) कारणे (अशयत्) शेते (दमूनाः) दमनशीलाः (जामीनाम्) भोक्तॄणाम् (अग्निः) पावकः (अपसि) कर्म्मणि (स्वसॄणाम्) भगिनीनाम् ॥११॥
Connotation: - यदि निर्विघ्ना विद्यार्थिनो विद्याग्रहणे प्रयत्नं कुर्युस्तदा दमशमादिगुणान्वितास्सन्तस्सर्वेषां सम्बन्धिनां विद्यासंप्रयोगं कर्तुं शक्नुयुः ॥११॥

DR. TULSI RAM

Word-Meaning: - Agni, mighty spirit and vitality of life, grows in the lap of nature, vast and irresistible creative power of Divinity, where the streams of ancient waters flowing together feed it to bloom, expand and continue. Agni, the fire of life, lies in the womb of nature and her cosmic laws of evolution, assertive and inviolable yet subject to the laws, a darling of the karmic flow of the twin powers of heaven and earth, father and mother of the baby in the process of procreation.

ACHARYA DHARMA DEVA VIDYA MARTANDA

Anvay:

As the rainwater supplements the previous stock of water, so the reputed great man grows well having got fire (knowledge) in the un-disturbed (un-bounded) great dealings. The fire (hydro-electric) is the cause of the water (hidden in it, so to speak), likewise a student of self-abnegation grows in knowledge and wisdom. It lives in the works of one who enjoys the happiness of the sisters. (Serving them and co-operating with them in the dis charge of his duties, being a man of peaceful and loving disposition like his sisters.)

Word-Meaning: - N/A

MATA SAVITA JOSHI

N/A

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - जर विद्यार्थी निर्विघ्नपणे विद्या ग्रहण करण्याचा प्रयत्न करतील तर त्यांचे दम-शम इत्यादी गुण वाढून ते सर्व नातेवाईकांना विद्यायुक्त करू शकतील. ॥ ११ ॥