Go To Mantra
Viewed 429 times

पि॒तुश्च॒ गर्भं॑ जनि॒तुश्च॑ बभ्रे पू॒र्वीरेको॑ अधय॒त्पीप्या॑नाः। वृष्णे॑ स॒पत्नी॒ शुच॑ये॒ सब॑न्धू उ॒भे अ॑स्मै मनु॒ष्ये॒३॒॑ नि पा॑हि॥

English Transliteration

pituś ca garbhaṁ janituś ca babhre pūrvīr eko adhayat pīpyānāḥ | vṛṣṇe sapatnī śucaye sabandhū ubhe asmai manuṣye ni pāhi ||

Mantra Audio
Pad Path

पि॒तुः। च॒। गर्भ॑म्। ज॒नि॒तुः। च॒। ब॒भ्रे॒। पू॒र्वीः। एकः॑। अ॒ध॒य॒त्। पीप्या॑नाः। वृष्णे॑। स॒पत्नी॒ इति॑ स॒पत्नी॑। शुच॑ये। सब॑न्धू इति॑ सऽब॑न्धू। उ॒भे इति॑। अ॒स्मै॒। म॒नु॒ष्ये॒३॒॑ इति॑। नि। पा॒हि॒॥

Rigveda » Mandal:3» Sukta:1» Mantra:10 | Ashtak:2» Adhyay:8» Varga:14» Mantra:5 | Mandal:3» Anuvak:1» Mantra:10


SWAMI DAYANAND SARSWATI

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहा है।

Word-Meaning: - जैसे (अस्मै) इस (शुचये) पवित्र (वृष्णे) वीर्य सेचनेवाले मनुष्य के अर्थ (सपत्नी) समान जिसका पति वह स्त्री (गर्भम्) गर्भ को (बभ्रे) धारण करती वह (एकः) एक गर्भ (पितुः) पालन करनेवाले (च) और सुन्दर अन्नादि और (जनितुः) जन्म देनेवाले पिता की (च) और धाई की उत्तेजना से जन्म पाकर (पूर्वीः) पहिले उत्पन्न हुई (पीप्यानाः) बढ़ती हुई प्रजा (अधयत्) दुग्ध पीती हैं वैसे (उभे) दोनों स्त्री पुरुष (सबन्धू) एक समान बन्धुओं के समान प्रीति रखनेवाले (मनुष्ये) मनुष्य के लिये जो हित उस के निमित्त (गर्भम्) गर्भ की रक्षा करते हैं वैसे हे विद्वन् एक होते आप (नि, पाहि) निरन्तर पालना करो ॥१०॥
Connotation: - इस मन्त्र में वाचकलुप्तोपमालङ्कार है। जब माता पिता गर्भ को धारण करते हैं और उस की रक्षा कर दुग्धपान आदि से बढ़ाते हैं, वैसे स्त्री पुरुष प्रीति को बढ़ाकर गर्भ को धारण कर उसे अच्छे प्रकार पाल मनुष्यों के हित के लिये अपने सन्तानों को विद्या ग्रहण करावें ॥१०॥

HARISHARAN SIDDHANTALANKAR

प्रभुस्मरण व वेदाध्ययन

Word-Meaning: - [१] गतमन्त्र का वेदाध्येता (पितुः) = उस पालक पिता के (जनितुः च) और शक्तियों का विकास करनेवाले प्रभु के गर्भं बभ्रे गर्भ को धारण करता है, अर्थात् अपने हृदय में प्रभु को स्थापित करता है। हृदयस्थ प्रभु का सदा स्मरण करता हुआ ही तो यह धर्ममार्ग से विचलित नहीं होता। [२] यह (एकः) = [इ गतौ] क्रियामय जीवनवाला व्यक्ति (पूर्वी:) = सृष्टि के प्रारम्भ में दी गई अथवा पालन व पूरण करनेवाली (पीप्याना:) = आप्यायन व वर्धन करनेवाली वेदवाणियों का (अधयत्) = पान करता है। 'प्रभुस्मरण व वेदाध्ययन' इस के जीवन को सुन्दर बनानेवाले होते हैं। [२] हे अग्ने[परमात्मन्]! (अस्मै) = इस (वृष्णो) = शक्तिशाली, (शुचये) = पवित्र व्यक्ति के लिये उभे दोनों द्यावापृथिवी को (निपाहि) = निश्चय से रक्षित करिए। जो द्यावापृथिवी (सपत्नी) = समान प्रभुरूप पतिवाली हैं- दोनों का ही पति प्रभु है। सबन्धू ये दोनों समानरूप से मनुष्य की बन्धुभूत हैं, अथवा 'द्युलोक' पृथिवी से सम्बद्ध है और पृथिवी द्युलोक से। (मनुष्ये) = [मनुष्येभ्यो हिते] विचारशील पुरुष के लिये हितकर हैं।
Connotation: - भावार्थ- प्रभुस्मरण करनेवाले वेदाध्येता के लिये द्युलोक व पृथिवी लोक कल्याणकर होते हैं।

SWAMI DAYANAND SARSWATI

पुनस्तमेव विषयमाह।

Anvay:

यथाऽस्मै शुचये वृष्णे सपत्नी गर्भं बभ्रे स एको गर्भः पितुश्च जनितुश्च सकाशाज्जन्म प्राप्य पूर्वीः पीप्याना अधयत्तथा उभे सबन्धू मनुष्ये गर्भं पातस्तथा हे विद्वन् एकः संस्त्वं सन्नि पाहि ॥१०॥

Word-Meaning: - (पितुः) पालकात् (च) धात्र्याः (गर्भम्) (जनितुः) जनकात् (च) सुअन्नादेः (बभ्रे) बिभर्त्ति (पूर्वीः) पूर्वं भूताः (एकः) (अधयत्) धयति पिबति (पीप्यानाः) वर्द्धमानाः (वृष्णे) वीर्यसंचकाय (सपत्नी) समाना पत्नी यस्याः सा (शुचये) पवित्राय (सबन्धू) समानौ बन्धूरिव वर्त्तमानौ (उभे) द्वे पुरुषः स्त्री च (अस्मै) (मनुष्यै) मनुष्येभ्यो हिते (नि) नितराम् (पाहि) रक्ष ॥१०॥
Connotation: - अत्र वाचकलुप्तोपमालङ्कारः। यदा मातापितरौ गर्भं धत्तस्तं संरक्ष्य दुग्धपानादिना वर्धयतस्तथा स्त्रीपुरुषौ प्रीतिं वर्धयित्वा गर्भान्धृत्वा संपाल्य मनुष्याणां हितायाऽपत्यानि विद्या ग्राहयेताम् ॥१०॥

DR. TULSI RAM

Word-Meaning: - Agni, spirit and vitality of life, nurses the one life-embryo of both father and mother, and the one receives nourishment from the mother as well as from other universal sources of nature, abundant and swelling all since time immemorial. Heaven and earth, father and mother, both bound by nature to life in the embryo, bear, nurse and support it to continue. O Agni, lord of life, light of the world, protect and support both, father and mother, heaven and earth, for the sake of this virile and sacred humanity, for the continuance of this holy life, this sacred humanity in the embryo.

ACHARYA DHARMA DEVA VIDYA MARTANDA

Behavior of married couple mentioned.

Anvay:

A wife who matches in knowledge and good virtues with her husband bears a child for the happiness of pure and mighty husband. The child (in embryo) having taken birth from the semen of the protector father takes milk and grows thereby like the preceding generations. As both husband and wife who should be like true companions work jointly for a benevolent cause, so o learned man ! you should also do.

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - As parents sustain and preserve the child and on the child born, they make it grow by giving the milk in proper form in the same manner, the husband and wife should develop their selfless mutual love, preserve the embryo and after the growth of the child, they should impart good education to them for bringing about the welfare of mankind.

MATA SAVITA JOSHI

N/A

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - या मंत्रात वाचकलुप्तोपमालंकार आहे. जेव्हा माता-पिता गर्भ धारण करतात व त्याचे रक्षण करून दुग्धपान इत्यादींनी वाढवितात, तसे स्त्री-पुरुषांनी प्रीती वाढवून गर्भ धारण करून त्याचे चांगल्या प्रकारे पालन करावे व माणसांच्या हितासाठी आपल्या संतानांना विद्या शिकवावी. ॥ १० ॥