Go To Mantra

स मा॑त॒रिश्वा॑ पुरु॒वार॑पुष्टिर्वि॒दद्गा॒तुं तन॑याय स्व॒र्वित्। वि॒शां गो॒पा ज॑नि॒ता रोद॑स्योर्दे॒वा अ॒ग्निं धा॑रयन्द्रविणो॒दाम् ॥

English Transliteration

sa mātariśvā puruvārapuṣṭir vidad gātuṁ tanayāya svarvit | viśāṁ gopā janitā rodasyor devā agniṁ dhārayan draviṇodām ||

Mantra Audio
Pad Path

सः। मा॒त॒रिश्वा॑। पु॒रु॒वार॑ऽपुष्टिः। वि॒दत्। गा॒तुम्। तन॑याय। स्वः॒ऽवित्। वि॒शाम्। गो॒पाः। ज॒नि॒ता। रोद॑स्योः। दे॒वाः। अ॒ग्निम्। धा॒र॒य॒न्। द्र॒वि॒णः॒ऽदाम् ॥ १.९६.४

Rigveda » Mandal:1» Sukta:96» Mantra:4 | Ashtak:1» Adhyay:7» Varga:3» Mantra:4 | Mandal:1» Anuvak:15» Mantra:4


Reads 478 times

SWAMI DAYANAND SARSWATI

फिर वह कैसा है, इस विषय को अगले मन्त्र में कहा है ।

Word-Meaning: - मनुष्यों को चाहिये कि जिस ईश्वर ने (तनयाय) अपने पुत्र के समान जीव के लिये (स्वर्वित्) सुख को पहुँचानेहारी (गातुम्) वाणी को (विदत्) प्राप्त कराया, (पुरुवारपुष्टिः) जिससे अत्यन्त समस्त व्यवहार के स्वीकार करने की पुष्टि होती है, वह (मातरिश्वा) अन्तरिक्ष में सोने और बाहर-भीतर रहनेवाला पवन बनाया है, जो (विशाम्) प्रजाजनों का (गोपाः) पालने और (रोदस्योः) उजेले-अन्धेरे को वर्त्तानेहारे लोकसमूहों का (जनिता) उत्पन्न करनेवाला है, जिस (द्रविणोदाम्) धन देनेवाले के तुल्य (अग्निम्) जगदीश्वर को (देवाः) उक्त विद्वान् जन (धारयन्) धारण करते वा कराते हैं (सः) वह सब दिन इष्टदेव मानने योग्य है ॥ ४ ॥
Connotation: - इस मन्त्र में वाचकलुप्तोपमालङ्कार है। पवन के निमित्त के विना किसी की वाणी प्रवृत्त नहीं हो सकती, न किसी की पुष्टि होने के योग्य और न ईश्वर के विना इस जगत् की उत्पत्ति और रक्षा के होने की संभावना है ॥ ४ ॥
Reads 478 times

HARISHARAN SIDDHANTALANKAR

मार्ग पर चलना व सुख - प्राप्ति

Word-Meaning: - १. (सः) = वे प्रभु (मातरिश्वा) = इस सम्पूर्ण अन्तरिक्ष में गतिवाले व बढ़े हुए हैं [श्वि गतिवृद्ध्योः] (पुरुवारपुष्टिः) = पालन व पूरण करनेवाली वरणीय पुष्टिवाले हैं । प्रभु से प्राप्त पोषण हमारा पालन व पूरण करनेवाला है , अतएव वरणीय है । प्रकृति का पोषण मनुष्य के पतन का भी कारण हो जाता है ।  २. वे प्रभु (तनयाय) = अपने पुत्रभूत इस मानव के लिए (गातुम्) = मार्ग को (विदद्) = प्राप्त कराते हैं और इस मार्ग पर चलनेवाले उस पुत्र को (स्वर्वित्) = सुख प्राप्त करानेवाले होते हैं । मार्ग पर चलने से ही तो मनुष्य सुखी होता है ।  ३. वे प्रभु मार्ग का ज्ञान देते हुए (विशां गोपाः) = सब प्रजाओं का रक्षण करते हैं । वे प्रभु ही (रोदस्योः) = इन द्यावापृथिवी को (जनिता) = जन्म देनेवाले हैं । जन्म देने से वे पिता हैं । वे अपने पुत्रों को ज्ञान देकर ठीक मार्ग पर चलाते हैं और उन्हें सुख - प्राप्ति का पात्र बनाते हैं ।  ४. (देवाः) = देववृत्ति के लोग इस (अग्निम्) = अग्रणी (द्रविणोदाम्) = सब आवश्यक धनों को देनेवाले प्रभु को (धारयन्) = धारण करते हैं । वस्तुतः प्रभु के धारण से ही वे देववृत्ति के बनते हैं ।   
Connotation: - भावार्थ - प्रभु मार्गज्ञान देकर हमें सुख - प्राप्ति का अधिकारी बनाते हैं । प्रभु का पोषण हमारा पालन व पूरण करता है । वही वरणीय है ।   
Reads 478 times

SWAMI DAYANAND SARSWATI

पुनः स कीदृश इत्युपदिश्यते ।

Anvay:

मनुष्यैर्येनेश्वरेण तनयाय स्वर्विद्गातुं विदद् पुरुवारपुष्टिर्मातरिश्वा बाह्याभ्यन्तरस्थो वायुर्निर्मितो यो विशां गोपा रोदस्योर्जनिताऽस्ति यं द्रविणोदामिवाग्निं देवा धारयन् स सर्वदेष्टदेवो मन्तव्यः ॥ ४ ॥

Word-Meaning: - (सः) (मातरिश्वा) मातर्यन्तरिक्षे श्वसिति स वायुः (पुरुवारपुष्टिः) पुरु बहु वारा वरणीया पुष्टिर्यस्मात् सः (विदत्) लम्भयन् (गातुम्) वाचम् (तनयाय) पुत्राय (स्वर्वित्) सुखप्रापकः (विशाम्) प्रजानाम् (गोपाः) रक्षकः (जनिता) उत्पादकः (रोदस्योः) प्रकाशाप्रकाशलोकसमूहयोः (देवाः०) इयादि पूर्ववत् ॥ ४ ॥
Connotation: - अत्र वाचकलुप्तोपमालङ्कारः। नहि वायुनिमित्तेन विना कस्यापि वाक् प्रवर्त्तितुं शक्नोति न च कस्यापि पुष्टिर्भवितुं योग्यास्ति। नहीश्वरमन्तरेण जगत उत्पत्तिरक्षणे भवत इति वेद्यम् ॥ ४ ॥
Reads 478 times

DR. TULSI RAM

Word-Meaning: - He, Agni, is Matarishva, universal breath of life replete in the middle regions of space. He is the inexhaustible treasure-home of energy and nourishment. He revealed the Holy Word of the Veda for His child, the humanity. He is the giver of light and happiness. He is the protector of the people and creator of heaven and earth and the skies. Devas, divinities of nature and humanity, worship Him, universal and generous creator and giver of wealth, and bear on the fire of yajna from generation to generation.
Reads 478 times

ACHARYA DHARMA DEVA VIDYA MARTANDA

How is He (Agni) is taught further in the fourth Mantra.

Anvay:

Men should believe in God as Adorable Lord who has made the air (external as well as internal in the form of Prana) that is bestower of happiness for us and our children, that causes the speech to come out and that nourishes with abundant benefits. He (God) is the Protector of mankind and Generator of heaven and earth. Him alone enlightened truthful persons uphold in their noble lives as the Giver of all wealth (Material as well as spiritual in the form of wisdom, Peace and Bliss).

Word-Meaning: - (मातरिश्वा) मातरि अन्तरिक्षे श्वसिति स वायुः = Air. (पुरुवारपुष्टि:) पुरु बहुवारा वरणीया पुष्टि: यस्मात् सः = Nourisher with abundant benefits. (गातुम्) बाचम् = Speech.
Connotation: - All should know that it is not possible to speak out without the help of air and none can get proper nourishment without it. None can create and sustain or uphold the world expect God.
Footnote: गातुरितिपदनाम (निघ० ४.१ ) पद गतौ गतेऽस्त्रयोऽर्थाः ज्ञानं गमनं प्राप्तिश्च अत्र ज्ञानार्थंमादाय ज्ञापयति सर्वं वस्तुजातमिति गातुः वाक् ॥
Reads 478 times

MATA SAVITA JOSHI

N/A

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - या मंत्रात वाचकलुप्तोपमालंकार आहे. वायूशिवाय कोणाचीही वाणी प्रवृत्त होऊ शकत नाही. कोणाची पुष्टी होऊ शकत नाही व ईश्वराशिवाय या जगाची उत्पत्ती व रक्षण होण्याची शक्यता नाही. ॥ ४ ॥