Go To Mantra
Viewed 414 times

त्रि॒व॒न्धु॒रेण॑ त्रि॒वृता॑ सु॒पेश॑सा॒ रथे॒ना या॑तमश्विना । कण्वा॑सो वां॒ ब्रह्म॑ कृण्वन्त्यध्व॒रे तेषां॒ सु शृ॑णुतं॒ हव॑म् ॥

English Transliteration

trivandhureṇa trivṛtā supeśasā rathenā yātam aśvinā | kaṇvāso vām brahma kṛṇvanty adhvare teṣāṁ su śṛṇutaṁ havam ||

Mantra Audio
Pad Path

त्रि॒व॒न्धु॒रेण॑ । त्रि॒वृता॑ । सु॒पेश॑सा । रथे॑न । आ । या॒त॒म् । अ॒श्वि॒ना॒ । कण्वा॑सः । वा॒म् । ब्रह्म॑ । कृ॒ण्व॒न्ति॒ । अ॒ध्व॒रे । तेषा॑म् । सु । शृ॒णु॒त॒म् । हव॑म्॥

Rigveda » Mandal:1» Sukta:47» Mantra:2 | Ashtak:1» Adhyay:4» Varga:1» Mantra:2 | Mandal:1» Anuvak:9» Mantra:2


SWAMI DAYANAND SARSWATI

उससे सिद्ध किये हुए यान से क्या करना चाहिये इस विषय का उपदेश अगले मंत्र में किया है।

Word-Meaning: - हे (अश्विना) पावक और जल के तुल्य सभा और सेना के ईश ! तुम लोग जैसे (कण्वासः) बुद्धिमान् लोग (अध्वरे) अग्निहोत्रादि वा शिल्पक्रिया से सिद्ध यज्ञ में जिस (त्रिबन्धुरेण) तीन बन्धनयुक्त (त्रिवृता) तीन शिल्पक्रिया के प्रकारों से पूरित (सुपेशसा) उत्तम रूप वा सोने से जटित (रथेन) विमान आदि यान से देश देशान्तरों में शीघ्र जा आके (ब्रह्म) अन्नादि पदार्थों को (कृण्वन्ति) करते हैं वैसे उससे देश देशान्तर और द्वीपद्वीपान्तरों को (आयातम्) जाओ आओ (तेषाम्) उन बुद्धिमानों का (हवम्) ग्रहण करने योग्य विद्याओं के उपदेश को (शृणुतम्) सुनो और अन्नादि समृद्धि को बढ़ाया करो ॥२॥
Connotation: - यहां वाचकलुप्तोपमालंकार है। मनुष्यों को योग्य है कि विद्वानों के सङ्ग से पदार्थ विज्ञानपूर्वक यज्ञ और शिल्पविद्या की हस्तक्रिया को साक्षात् करके व्यवहाररूपी कार्यों को सिद्ध करें ॥२॥

HARISHARAN SIDDHANTALANKAR

त्रिवन्धुर रथ

Word-Meaning: - १. हे (अश्विना) = प्राणापानो ! (त्रिवन्धुरेण) = इन्द्रियों, मन व बुद्धि - 'घोड़े, लगाम व सारथि' ये तीनों जिसमें बड़े सुन्दर हैं, (त्रिवृता) = धर्म, अर्थ और काम - तीनों में समरूप से प्रवृत्त होनेवाले (सुपेशसा) = स्वास्थ्य व व्यायाम के कारण सुन्दर रूपवाले (रथेन) = इस शरीररूप रथ से (आयातम्) = आप हमें प्राप्त होओ । प्राणसाधना से ही वस्तुतः 'इन्द्रियाँ, मन व बुद्धि' तीनों बड़े सुन्दर बनते हैं, मानसवृत्ति धर्मपूर्वक ही धन कमाने व उचित आनन्दों को ही प्राप्त करने की बनी रहती है तथा नीरोगता व स्वास्थ्य से इस शरीर - रथ का सौन्दर्य बना रहता है । २. (कण्वासः) = मेधावी लोग (वाम्) = आप दोनों के ब्रह्म - स्तोत्रों को (कृण्वन्ति) = करते हैं । प्राणापान की महिमा का गायन करते हुए वे इनकी साधना में प्रवृत्त होते हैं । ३. हे प्राणापानो ! आप (अध्वरे) = इस जीवनयज्ञ के निमित्त (तेषाम्) = उन उपासकों व साधकों की (हवम्) = पुकार को (सुश्रृणुतम्) = उत्तमता से सुनिए, अर्थात् आप उनके जीवनों को यज्ञमय बनाने में सहायक होओ ।
Connotation: - भावार्थ - प्राणसाधना से यह शरीर - रथ 'त्रिवन्धुर, त्रिवृत् व सुपेश' बनता है । प्राणसाधना जीवन को यज्ञमय बनाती है, अर्थात् यह साधक इस शरीर के लिए कोई क्रूर कर्म नहीं करता ।

SWAMI DAYANAND SARSWATI

(त्रिबंधुरेण) त्रीणि बन्धुराणि बंधनानि यस्मिंस्तेन (त्रिवृता) त्रिभिः शिल्पक्रियाप्रकारैः प्रपूरितस्तेन (सुपेशसा) शोभनं पेशो रूपं हिरण्यं वा यस्मिन् तेन। पेश इतिरूपना०। निघं० ३।७। हिरण्यना० च निघं० १।२। (रथेन) विमानादिना (आ) अभितः (यातम्) गच्छतम् (अश्विना) अग्निजले इव वर्त्तमानौ (कण्वासः) मेधाविनः (वाम्) एतयोः सकाशात् (ब्रह्म) अन्नम्। ब्रह्मेत्यन्नना० निघं० २।७। (कृण्वन्ति) कुर्वन्ति (अध्वरे) संगते शिल्पक्रियासिद्धे याने (तेषाम्) मेधाविनाम् (सु) शोभनार्थे (शृणुतम्) (हवम्) ग्राह्यं विद्याशब्दसमूहम् ॥२॥

Anvay:

ताभ्यां साधितेन #किं कर्त्तव्यमित्युपदिश्यते। #[यानेन। सं०]

Word-Meaning: - हे अश्विना वर्त्तमानौ सभासेनेशौ ! युवां यथा कण्वासोऽध्वरे येन त्रिबंधुरेण त्रिवृता सुपेशसा रथेन देशदेशाऽन्तरं शीघ्रं गत्वाऽऽगत्य ब्रह्म कृण्वन्ति तथा तेनायातम्। तेषां हवं सुशृणुतमन्नादिसमृद्धि च वर्द्धयतम् ॥२॥
Connotation: - अत्र वाचकलुप्तोपमालंकारः। मनुष्यैर्विदुषां सकाशात् पदार्थविज्ञानपुरःसरां यज्ञशिल्पहस्तक्रियां साक्षात्कृत्वा व्यवहारकृत्यानि निष्पादनीयानि ॥२॥

DR. TULSI RAM

Word-Meaning: - Ashvins, brilliant scholars of science and technology, come by three-stage, three armoured, beautifully structured chariot. The geniuses study and advance universal knowledge for you in scientific yajna. Listen to their prayers, accept their holy call.

ACHARYA DHARMA DEVA VIDYA MARTANDA

What should be done with what has been accomplished by them (Ashvins) is taught in the 2nd Mantra.

Anvay:

2. Come O Ashvins (President of the Assembly and the Commander of the Army) who are like the fire and the water, with your three-columned, triangular chariot like aero plane etc. beautiful of form and full of gold and other metals, as highly intelligent persons do with their charming chariots manufactured with the help of technology, going from country to country and coming back and producing food materials. Listen to their words of wisdom and increase growth of food and other kinds of prosperity.

Word-Meaning: - ( रथेन) विमानादिना = Vehicle in the form of aero plane etc. ( अश्विना ) अग्निजले इव वर्तमानौ = Like the fire and the water. ( कण्वासः) मेधाविनः = Wise or highly intelligent men. ( हवम् ) ग्राह्य विद्याशब्दसमूहम् = Words of wisdom that are to be received or accepted.
Connotation: - Men should visualize the practical activities along with the theoretical scientific knowledge and then should accomplish all dealings.
Footnote: अश्विनौ इति पदनामसु ( निघ० ५.६) पद-गतौ गतेस्त्रयोऽर्थाः ज्ञानं गमनं प्राप्तिश्च । = So here the 3rd meaning of if has been taken. व्यावहारिकसुखस्य प्रापकौ । = A means of worldly happiness or prosperity, fire and water combination in the form of steam engines etc. leads to comfort or सुर्यपवनौ The sun and air which lead to happiness when properly utilized. (कण्वास:) मेधाविन: ( निघ० ३.१५) (ब्रह्म) अन्नम् = Food ब्रह्मति अन्ननामसु ( निघ० २.७)

MATA SAVITA JOSHI

N/A

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - येथे वाचकलुप्तोपमालंकार आहे. माणसांनी विद्वानांच्या संगतीने पदार्थ विज्ञानाद्वारे यज्ञ व शिल्पविद्येद्वारे हस्तक्रिया प्रत्यक्ष करून व्यवहाररूपी कार्य सिद्ध करावे. ॥ २ ॥