Go To Mantra
Viewed 671 times

इ॒ह ब्र॑वीतु॒ य ई॑म॒ङ्ग वेदा॒स्य वा॒मस्य॒ निहि॑तं प॒दं वेः। शी॒र्ष्णः क्षी॒रं दु॑ह्रते॒ गावो॑ अस्य व॒व्रिं वसा॑ना उद॒कं प॒दापु॑: ॥

English Transliteration

iha bravītu ya īm aṅga vedāsya vāmasya nihitam padaṁ veḥ | śīrṣṇaḥ kṣīraṁ duhrate gāvo asya vavriṁ vasānā udakam padāpuḥ ||

Mantra Audio
Pad Path

इ॒ह। ब्र॒वी॒तु॒। यः। ई॒म्। अ॒ङ्ग। वेद॑। अ॒स्य। वा॒मस्य॑। निऽहि॑तम्। प॒दम्। वेरिति॒ वेः। शी॒र्ष्णः। क्षी॒रम्। दु॒ह्र॒ते॒। गावः॑। अ॒स्य॒। व॒व्रिम्। वसा॑नाः। उ॒द॒कम्। प॒दा। अ॒पुः॒ ॥ १.१६४.७

Rigveda » Mandal:1» Sukta:164» Mantra:7 | Ashtak:2» Adhyay:3» Varga:15» Mantra:2 | Mandal:1» Anuvak:22» Mantra:7


SWAMI DAYANAND SARSWATI

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहा है ।

Word-Meaning: - हे (अङ्ग) प्यारे (यः) जो (अस्य) इस (वामस्य) प्रशंसित (वेः) पक्षी के (निहितम्) धरे हुए (पदम्) पद को (वेद) जानता है, वह (इह) इस प्रश्न में (ईम्) सब ओर से उत्तम (व्रवीतु) कह देवे। जैसे (वसानाः) झूल ओढ़े हुई (गावः) गौएँ (क्षीरम्) दूध को (दुह्रते) पूरा करती अर्थात् दुहाती हैं वा वृक्ष (पदा) पग से (उदकम्) जल को (अपुः) पीते हैं वैसे (शीर्ष्णः, अस्य) इसके शिर के (वव्रिम्) स्वीकार करने योग्य सब व्यवहार को जानें ॥ ७ ॥
Connotation: - जैसे पक्षी अन्तरिक्ष में भ्रमते हैं, वैसे ही सब लोक अन्तरिक्ष में भ्रमते हैं। जैसे गौएँ बछड़ों के लिये दूध देकर बढ़ाती हैं, वैसे कारण कार्यों को बढ़ाते हैं वा जैसे वृक्ष जड़ में जल पीकर बढ़ते हैं, वैसे कारण से कार्य बढ़ता है ॥ ७ ॥

HARISHARAN SIDDHANTALANKAR

प्रवचनकर्ता उपदेष्टा

Word-Meaning: - १. इह इस मानव जीवन में (ब्रवीतु) = स्पष्ट शब्दों में उपदेश करे। कौन ? (यः) = जो (ईम्) = अब [ईम्=now] अङ्ग = [ well, in deed, true] ठीक-ठीक वेद- जानता है। किसे ? (अस्य) = इस (वामस्य) = सुन्दर-ही सुन्दर (वे:) = [goer] क्रियाशील प्रभु के (निहितं पदम्) = रक्खे हुए चरण को । वे प्रभु (वाम) सुन्दर हैं, क्योंकि (वि) क्रियाशील हैं। सौन्दर्य का क्रियाशीलता से सम्बन्ध है । क्रियाशीलता ही मनुष्य को स्वस्थ बनाकर सौन्दर्य प्रदान करती है। प्रवचनकर्ता को भी क्रियाशीलता द्वारा सौन्दर्य प्राप्त करना है। प्रवचनकर्ता भी वह तभी बन सकेगा जब प्रभु के तीनों चरणों- उत्पत्ति, पालन और संहार को समझेगा। २. इस प्रकार ज्ञान-सम्पन्न होने के कारण ही अस्य = इसके शीर्ण:- सिर की (गावः) = ज्ञानेन्द्रियाँ (क्षीरम्) = ज्ञानरूपी दूध को दुहते जनता के मानस में पूरण करती हैं। उसका प्रवचन जनता के मन व मस्तिष्क को ज्ञान से भर देता है। जैसे क्षीर मधुर होता है वैसे ही उसकी वाणी से निकलनेवाले शब्द मधुर होते हैं । ३. ये प्रवचनकर्त्ता वव्रिम्-रूप, तेजस्विता को (वसानः) = आच्छादित करने के हेतु से [हेतौ शानच्] (पदा) = [पद गतौ] क्रियाशीलता के द्वारा (उदकम्) = [आपो रेतो भूत्वा] वीर्यशक्ति को (अपुः) = अपने अन्दर ही व्याप्त करने का प्रयत्न करते हैं। वीर्य की सुरक्षा से तेजस्विता आती है। प्रवचनकर्ता की यह तेजस्विता श्रोताओं पर छा-सी जाती है और वह उन्हें प्रभावित कर पाता है।
Connotation: - भावार्थ- ब्रह्मज्ञानी, मधुरभाषी एवं तेजस्वी ही उपदेष्टा हो सकता है।

SWAMI DAYANAND SARSWATI

पुनस्तमेव विषयमाह ।

Anvay:

हे अङ्ग योऽस्य वामस्य वेर्निहितं पदं वेद स इहेमुत्तरं ब्रवीतु यथा वसाना गावः क्षीरं दुह्रते वृक्षाः पदोदकमपुस्तथा शीर्ष्णोऽस्य वव्रिं जानीयुः ॥ ७ ॥

Word-Meaning: - (इह) अस्मिन् प्रश्ने (ब्रवीत्) वदतु (यः) (ईम्) सर्वतः (अङ्ग) (वेद) जानाति (अस्य) (वामस्य) प्रशस्तस्य जगतः (निहितम्) स्थापितम् (पदम्) (वेः) पक्षिणः (शीर्ष्णः) शिरसः (क्षीरम्) दुग्धम् (दुह्रते) दुहन्ति (गावः) धेनवः (अस्य) (वव्रिम्) वर्त्तुमर्हम् (वसानाः) आच्छादिताः (उदकम्) जलम् (पदा) पादेन (अपुः) पिबन्ति ॥ ७ ॥
Connotation: - यथा पक्षिणोऽन्तरिक्षे भ्रमन्ति तथैव सर्वे लोका अन्तरिक्षे भ्रमन्ति। यथा गावो वत्सेभ्यो दुग्धं दत्वा वर्द्धयन्ति तथा कारणानि कार्याणि वर्द्धयन्ति। यथा वा वृक्षा मूलेन जलं पीत्वा वर्द्धन्ते तथा कारणेन कार्य्यं वर्द्धते ॥ ७ ॥

DR. TULSI RAM

Word-Meaning: - Dear friend, here may speak to me he who well knows the power and presence of this glorious bird ever on the wing and omnipresent, which is concealed in mystery. The holy rays of it from above yield showers of milk and water for life, and, covered in brilliant beauty they drink up the waters as they come and touch the earth with their feet.

ACHARYA DHARMA DEVA VIDYA MARTANDA

With several similes, a person is called upon to be sensible.

Anvay:

As the learned persons know the truth well about the real nature of this bird-like universe, let them declare it before us. As the well-fed cows give milk and as the birds move about freely in the firmament and as trees drink water through their roots, likewise let wise men tell us about the most acceptable or charming nature of this Supreme Being who is like the Head of the Universe.

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - As the birds fly in the sky, so all worlds move in the firmament. As the cows make their calves grow more and more with their milk, similarly it causes multiply effects. As the trees grow by drinking water through their roots, in the same manner, the effect is multiplied by the cause.

MATA SAVITA JOSHI

N/A

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - जसे पक्षी अंतरिक्षात भ्रमण करतात तसेच सर्व लोक (गोल) अंतरिक्षात भ्रमण करतात. जशा गाई वासरांना दूध देऊन वाढवितात तसे कारण कार्य वाढविते. जसे वृक्ष मूळाद्वारे जल ओढून घेतात व वाढतात तसे कारणामुळे कार्य वाढते.