Go To Mantra

अ॒नच्छ॑ये तु॒रगा॑तु जी॒वमेज॑द्ध्रु॒वं मध्य॒ आ प॒स्त्या॑नाम्। जी॒वो मृ॒तस्य॑ चरति स्व॒धाभि॒रम॑र्त्यो॒ मर्त्ये॑ना॒ सयो॑निः ॥

English Transliteration

anac chaye turagātu jīvam ejad dhruvam madhya ā pastyānām | jīvo mṛtasya carati svadhābhir amartyo martyenā sayoniḥ ||

Mantra Audio
Pad Path

अ॒नत्। श॒ये॒। तु॒रऽगा॑तु। जी॒वम्। एज॑त्। ध्रु॒वम्। मध्ये॑। आ। प॒स्त्या॑नाम्। जी॒वः। मृ॒तस्य॑। च॒र॒ति॒। स्व॒धाभिः॑। अम॑र्त्यः। मर्त्ये॑न। सऽयो॑निः ॥ १.१६४.३०

Rigveda » Mandal:1» Sukta:164» Mantra:30 | Ashtak:2» Adhyay:3» Varga:19» Mantra:5 | Mandal:1» Anuvak:22» Mantra:30


Reads 760 times

SWAMI DAYANAND SARSWATI

फिर ईश्वर के विषय को अगले मन्त्र में कहा है ।

Word-Meaning: - जो ब्रह्म (तुरगातु) शीघ्र गमन को (अनत्) पुष्ट करता हुआ (जीवम्) जीव को (एजत्) कंपाता और (पस्त्यानाम्) घरों के अर्थात् जीवों के शरीर के (मध्ये) बीच (ध्रुवम्) निश्चल होता हुआ (शये) सोता है। जहाँ (अमर्त्यः) अनादित्व से मृत्युधर्मरहित (जीवः) जीव (स्वधाभिः) अन्नादि और (मर्त्येन) मरणधर्मा शरीर के साथ (सयोनिः) एकस्थानी होता हुआ (मृतस्य) मरण स्वभाववाले जगत् के बीच (आ, चरति) आचरण करता है, उस ब्रह्म में सब जगत् वसता है, यह जानना चाहिये ॥ ३० ॥
Connotation: - इस मन्त्र में रूपकालङ्कार है। जो चलते हुए पदार्थों में अचल, अनित्य पदार्थों में नित्य और व्याप्य पदार्थों में व्यापक परमेश्वर है, उसकी व्याप्ति के विना सूक्ष्म से सूक्ष्म भी वस्तु नहीं है, इससे सब जीवों को जो यह अन्तर्यामिरूप से स्थित हो रहा है, वह नित्य उपासना करने योग्य है ॥ ३० ॥
Reads 760 times

HARISHARAN SIDDHANTALANKAR

बद्ध व मुक्त जीव का स्वरूप

Word-Meaning: - १. जब तक जीव विकर्मों या सकाम कर्मों के कारण (पस्त्यानाम्) = इन शरीररूप गृहों के (मध्ये) = बीच में (आ शये) = निवास करता है तब तक उसका स्वरूप निम्न प्रकार का होता है [क] (अनत्) = यह प्राण-अपान, श्वासोच्छ्वासादि की क्रिया को चलाता है, [ख] (तुरगातु) = यह तूर्ण गमन है, बड़ी तीव्रता से सब व्यापारों को करनेवाला है, [ग] (जीवम्) = इसी के कारण शरीर जीवनवाला [जीवनवत्, living] कहलाता है। यह गया और देह निर्जीव हुई, [घ] (एजत्) = इसके कारण ही यह शरीर गतिवाला है, [ङ] (ध्रुवम्) = अविचलित है, स्थिर है। शरीर चल है, आत्मा अचल । २. इस प्रकार बद्धावस्था में आत्मा के स्वरूप का वर्णन करके मुक्तात्मा का चित्रण करते हैं। निष्काम कर्मों के द्वारा जब यह जीव इस शरीर में बद्ध नहीं होता तो (मृतस्य) = इस प्राणत्याग कर देनेवाले शरीर का (जीव:) = जिलानेवाला आत्मा, शरीर को छोड़ने के बाद भी, अर्थात् मुक्त हो जाने पर भी [क] (चरति) = विचरता क्रियाशील होता है। कहाँ विचरता है ? ब्रह्म के साथ विचरता है । [ख] जब तक जीव शरीर में था तब तक सब क्रियाएँ इन्द्रियों के द्वारा होती थीं; अब वे किस प्रकार होती हैं ? इसका उत्तर है- (स्वधाभिः) = अपनी धारक शक्तियों के द्वारा, [ग] यह मुक्तात्मा (अमर्त्यः) = अब मरणधर्मा नहीं, [घ] इस मुक्तात्मा में (मर्त्येन) = मर्त्य वस्तु से (असयोनिः) = समान स्थानवाला नहीं है। इसका अब किसी भी मर्त्य वस्तु से सम्बन्ध नहीं रहता।
Connotation: - भावार्थ - बद्धजीव मुक्त होकर सर्वोच्च स्थिति में पहुँच जाता है।
Reads 760 times

SWAMI DAYANAND SARSWATI

पुनरीश्वरविषयमाह।

Anvay:

यद्ब्रह्म तुरगात्वनज्जीवमेजत्पस्त्यानां मध्ये ध्रुवं सच्छये यत्रामर्त्यो जीवः स्वधाभिर्मर्त्येन सह सयोनिस्सन्मृतस्य जगतो मध्य आचरति तत्र सर्वं जगद्वसतीति वेद्यम् ॥ ३० ॥

Word-Meaning: - (अनत्) प्राणत् (शये) शेते। अत्र लोपस्त आत्मनेपदेष्विति तलोपः। (तुरगातु) सद्योगमनम् (जीवम्) (एजत्) कंपयन् (ध्रुवम्) (मध्ये) (आ) (पस्त्यानाम्) गृहाणां जीवशरीराणां वा (जीवः) (मृतस्य) मरणस्वभावस्य (चरति) गच्छति (स्वधाभिः) अन्नादिभिः (अमर्त्यः) अनादित्त्वान्मृत्युधर्मरहितः (मर्त्येन) मरणधर्मेण शरीरेण (सयोनिः) समानस्थानः ॥ ३० ॥
Connotation: - अत्र रूपकालङ्कारः। यश्चलत्स्वचलोऽनित्येषु नित्यो व्याप्येषु व्यापकः परमेश्वरोऽस्ति। नहि तद्व्याप्त्या विनाऽतिसूक्ष्ममपि वस्त्वस्ति तस्मात्सर्वैर्जीवैरयमन्तर्यामिरूपेण स्थितो नित्यमुपासनीयः ॥ ३० ॥
Reads 760 times

DR. TULSI RAM

Word-Meaning: - Living and breathing, moving at the speed of infinity yet constant and omnipresent, the Spirit of the Universe abides eternal, impelling the individual soul to move among the variety of material forms. And thus, the immortal spirit of mortal man moves around in love and company with the mortal forms of material beauty by virtue of its karma and self sacrifice.
Reads 760 times

ACHARYA DHARMA DEVA VIDYA MARTANDA

The attributes of God are dealt with.

Anvay:

O men! you should know that God is with you and gives power to the soul which is swift moving, it's living fixed in the central abode of body. This soul is immortal though set in the mortal body. The body lives in the world upon food during the life which again is lifeless. The soul moves about in this inanimate world. Everything in the world dwells in God, He being the Omnipresent.

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - That God is unchanging among the changing objects, Eternal among the perishable beings and things, and pervading all as the Inner-most spirit of all. It is ever to be adored by all. There is not even the subtlest thing in the world which is not pervaded by that Supreme Being.
Reads 760 times

MATA SAVITA JOSHI

N/A

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - या मंत्रात रूपकालंकार आहे. जो चल पदार्थात अचल, अनित्य पदार्थात नित्य व व्याप्य पदार्थात व्यापक परमेश्वर आहे, त्याच्या व्याप्तीशिवाय सूक्ष्मातील सूक्ष्म वस्तूही नाही. सर्व जीवात अन्तर्यामी रूपाने जो स्थित आहे. तो नित्य उपासना करण्यायोग्य आहे. ॥ ३० ॥