Go To Mantra

गौर॑मीमे॒दनु॑ व॒त्सं मि॒षन्तं॑ मू॒र्धानं॒ हिङ्ङ॑कृणो॒न्मात॒वा उ॑। सृक्वा॑णं घ॒र्मम॒भि वा॑वशा॒ना मिमा॑ति मा॒युं पय॑ते॒ पयो॑भिः ॥

English Transliteration

gaur amīmed anu vatsam miṣantam mūrdhānaṁ hiṅṅ akṛṇon mātavā u | sṛkvāṇaṁ gharmam abhi vāvaśānā mimāti māyum payate payobhiḥ ||

Mantra Audio
Pad Path

गौः। अ॒मी॒मे॒त्। अनु॑। व॒त्सम्। मि॒षन्त॑म्। मू॒र्धान॑म्। हिङ्। अ॒कृ॒णो॒त्। मात॒वै। ऊँ॒ इति॑। सृक्वा॑णम्। घ॒र्मम्। अ॒भि। वा॒व॒शा॒ना। मिमा॑ति। मा॒युम्। पय॑ते। पयः॑ऽभिः ॥ १.१६४.२८

Rigveda » Mandal:1» Sukta:164» Mantra:28 | Ashtak:2» Adhyay:3» Varga:19» Mantra:3 | Mandal:1» Anuvak:22» Mantra:28


Reads 479 times

SWAMI DAYANAND SARSWATI

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहा है।

Word-Meaning: - हे मनुष्यो ! जैसे (वावशाना) निरन्तर कामना करती हुई (गौः) गौ (मिषन्तम्) मिमयाते हुए (वत्सम्) बछड़े को तथा (मूर्द्धानम्) मूड़ को (अनु, हिङ्, अकृणोत्) लखकर हिंकारती अर्थात् मूंड़ चाटती हुई हिंकारती है और (मातवै) मान करते (उ) ही के लिये उस बछड़े के दुःख को (अमीमेत्) नष्ट करती वैसे (पयोभिः) जलों के साथ वर्त्तमान पृथिवी (घर्मम्) आतप को (सृक्वाणम्) रचते हुए दिन को और (मायुम्) वाणी को प्रसिद्ध करती हुई (पयते) अपने भचक्र में जाती है और सुख का (अभि, मिमाति) सब ओर से मान करती अर्थात् तौल करती है ॥ २८ ॥
Connotation: - इस मन्त्र में वाचकलुप्तोपमालङ्कार है। जैसे गौओं के पीछे बछड़े और बछड़ों के पीछे गौएँ जातीं वैसे पृथिवियों के पीछे पदार्थ और पदार्थों के पीछे पृथिवी जाती है ॥ २८ ॥
Reads 479 times

HARISHARAN SIDDHANTALANKAR

वेदरूपी गौ बोलती है [निर्माण न कि ध्वंस]

Word-Meaning: - १. (गौ) = यह वेदवाणीरूप गौ (अमीमेत्) = शब्द करती है, बोलती है। लोग कहते हैं वेद क्या पढ़ें, समझ में तो आते ही नहीं। ऐसी बात नहीं है; वेदरूपी गौ बोलती है, परन्तु (अनु) = पीछे । किसके पीछे ? [क] (वत्सम्) = उच्चारण करनेवाले के और [ख] (मिषन्तम्) = जो इसे ध्यान से देखता है [मिष्=to look at] । अभिप्राय यह है कि वेदवाणी उसके लिए मूक है जो इसे न तो पढ़े और न इसे ध्यान से देखे और विचारे । जो भी मनुष्य श्रद्धापूर्वक पढ़ेगा, उसे यह वेदवाणी अवश्य समझ में आएगी। २. यह वेदवाणी ध्यानपूर्वक पढ़नेवाले के (मूर्धानम्) = मस्तिष्क को (हिङ् अकृणोत्) = ज्ञानरश्मियों से जगमगा देती है, क्यों ? (मातवा उ) = इसलिए कि वह उत्तम ज्ञानी बनकर निर्माण का कार्य कर सके । वेदज्ञान मनुष्य को निर्माण का ही उपदेश देता है, ध्वंस का नहीं। ३. (सृक्वाणम्) = [सृज् - उत्पन्न करना] उत्पादक (घर्मम्) = तेज को (अभिवावशाना) = पाठक के लिए चाहती हुई यह वेदवाणी अपने पाठक को (मायुम्) = [माया - ज्ञान] ज्ञानवाला मिमाति बनाती है। इस प्रकार यह वेदवाणी (पयोभिः) = अपने ज्ञानरूपी दुग्ध से पयते अपने पाठक को आप्यायित करती है, बढ़ाती है ।
Connotation: - भावार्थ – श्रद्धापूर्वक वेद का स्वाध्याय करने से मनुष्य का मस्तिष्क ज्ञानरश्मियों से जगमगा उठता है, वह निर्माणात्मक कर्म ही करता है, ध्वंसात्मक नहीं ।
Reads 479 times

SWAMI DAYANAND SARSWATI

पुनस्तमेव विषयमाह ।

Anvay:

हे मनुष्या यथा वावशाना गौर्मिषन्तं वत्सं मूर्द्धानमनु हिङ्ङकृणोत् मातवा उ वत्सस्य दुःखममीमेत् तथा पयोभिस्सह वर्त्तमाना गौः पृथिवी घर्मं सृक्वाणं दिनं मायुं च कुर्वती पयते सुखमभिमिमाति ॥ २८ ॥

Word-Meaning: - (गौः) पृथिवी धेनुर्वा (अमीमेत्) मिनाति (अनु) (वत्सम्) (मिषन्तम्) शब्दयन्तम् (मूर्द्धानम्) मस्तकम् (हिङ्) हिंकारम् (अकृणोत्) करोति (मातवै) मानाय (उ) वितर्के (सृक्वाणम्) सृजन्तं दिनम् (घर्मम्) आतपम् (अभि) (वावशाना) भृशं कामयमाना (मिमाति) मिमीते। अत्र व्यत्ययेन परस्मैपदम्। (मायुम्) वाणीम्। मायुरिति वाङ्ना०। निघं० १। ११। (पयते) गच्छति (पयोभिः) जलैस्सह ॥ २८ ॥
Connotation: - अत्र वाचकलुप्तोपमालङ्कारः। यथा गा अनुवत्सा वत्साननु गावो गच्छन्ति तथा पृथिवीरनुपदार्थाः पदार्थाननु पृथिव्यो गच्छन्ति ॥ २८ ॥
Reads 479 times

DR. TULSI RAM

Word-Meaning: - The cow goes to the calf winking its eyes in loving expectation, lowing with love, and licks its head with caress. And lowing and loving more and more in response to the yearning affection of the calf, she overflows with milk. (The same is the response of mother earth and mother Sarasvati to the children yearning for love, nourishment and knowledge.)
Reads 479 times

ACHARYA DHARMA DEVA VIDYA MARTANDA

The attributes of cow folk are mentioned.

Anvay:

The cow bellows for the calf who stands with winking eyes, and lows as she proceeds to lick his forehead; she utters cry in anxiousness and licks the moisture of all the parts of his body. It also nourishes him with her milk. (2) As the cow loves her calf and tries to alleviate his sufferings, in the same way the earth with her waters, making days and producing heat and sounds adds happiness.

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - As the cows go after the calves and the calves after their mothers, the same way the articles go along the earth and the earth goes round the sun.
Reads 479 times

MATA SAVITA JOSHI

N/A

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - या मंत्रात वाचकलुप्तोपमालंकार आहे. जशी गाईच्या मागे वासरं व वासरांच्या मागे गाई जातात तसे पृथ्वीच्या मागे पदार्थ व पदार्थाच्या मागे पृथ्वी जाते. ॥ २८ ॥