Go To Mantra

अ॒वः परे॑ण पि॒तरं॒ यो अ॑स्यानु॒वेद॑ प॒र ए॒नाव॑रेण। क॒वी॒यमा॑न॒: क इ॒ह प्र वो॑चद्दे॒वं मन॒: कुतो॒ अधि॒ प्रजा॑तम् ॥

English Transliteration

avaḥ pareṇa pitaraṁ yo asyānuveda para enāvareṇa | kavīyamānaḥ ka iha pra vocad devam manaḥ kuto adhi prajātam ||

Mantra Audio
Pad Path

अ॒वः। परे॑ण। पि॒तर॑म्। यः। अ॒स्य॒। अ॒नु॒ऽवेद॑। प॒रः। ए॒ना। अव॑रेण। क॒वि॒ऽयमा॑नः। कः। इ॒ह। प्र। वो॒च॒त्। दे॒वम्। मनः॑। कुतः॑। अधि॑। प्रऽजा॑तम् ॥ १.१६४.१८

Rigveda » Mandal:1» Sukta:164» Mantra:18 | Ashtak:2» Adhyay:3» Varga:17» Mantra:3 | Mandal:1» Anuvak:22» Mantra:18


Reads 618 times

SWAMI DAYANAND SARSWATI

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहा है ।

Word-Meaning: - जो विद्वान् (अस्य) इसके (अवः) अधोभाग से और (परेण) परभाग से वर्त्तमान (पितरम्) पालनेवाले सूर्य को (अनुवेद) विद्या पढ़ने के अनन्तर जानता है (यः) जो (परः) पर और (एना) इस उक्त (अवरेण) नीचे के मार्ग से जानता है वह (कवीयमानः) अतीव विद्वान् है और (कुतः) कहाँ से यह (देवम्) दिव्यगुणसम्पन्न (मनः) अन्तःकरण (प्रजातम्) उत्पन्न हुआ ऐसा (इह) इस विद्या वा जगत् में (कः) कौन (अधि, प्र, वोचत्) अधिकतर कहे ॥ १८ ॥
Connotation: - जो मनुष्य बिजुली को लेकर सूर्यपर्यन्त अग्नि को पिता के समान पालनेवाला जानें जिसके पराऽवर भाग में कार्यकारण स्वरूप हैं उसका उपदेश दिव्य अन्तःकरणवाले होकर इस संसार में कहें ॥ १८ ॥
Reads 618 times

HARISHARAN SIDDHANTALANKAR

पिता का अनुवेदन

Word-Meaning: - १. (अव:) = प्रकृतिविद्या के क्षेत्र में (परेण) = पराविद्या के प्रतिपादक वाक्यों से और [परेण] पराविद्या के क्षेत्र में (एना अवरेण) = इन अपराविद्या के प्रतिपादक वाक्यों से (यः) = जो (अस्य) = इस ब्रह्माण्ड के (पितरम्) - पालक को अनुवेद - जानता है, वह (प्रवोचत्) = प्रवचन करता है। प्रकृति विद्या और ब्रह्मविद्या - दोनों के परस्पर संगत हो जाने पर मनुष्य इस ब्रह्माण्ड के रक्षक प्रभु का साक्षात्कार कर पाता है। 'अनुवेद' शब्द स्पष्ट कह रहा है कि [अनु] प्रकृति के ज्ञान के पश्चात् ही प्रभु का साक्षात् होता है। २. अपरा और पराविद्या को जोड़कर प्रभु का साक्षात्कार करनेवाला व्यक्ति जब किसी भी प्राकृतिक वस्तु का प्रयोग करता है तो (कवीयमानः) = कवि की भाँति आचरण करनेवाला होता है। वह वस्तुओं के तत्त्व को समझता है । तत्त्वज्ञान के कारण उन पदार्थों का ठीक ही प्रयोग करता है और पदार्थों के सौन्दर्य में सौन्दर्य के निर्माता को देखता है । (कः) = वह आनन्द में रहता है। वह स्थितप्रज्ञ बन जाता है । (इह) = [प्रवोचत्] यह क्रान्तदर्शी, सदा प्रसन्न मानव-जीवन में प्रवचन करता है। प्रकाश प्राप्त कर वह उस प्रकाश को औरों को भी देता है। ३. उस प्रकाश के फैलाने में वह अपने सुखों को तिलाञ्जलि देता है । वस्तुतः (कुतः अधि) = पृथिवी से, पार्थिव भागों से ऊपर उठकर [कु-पृथिवी, तस्- से] उसमें (देवं मनः) = दैवी वृत्तिवाला मन (प्रजातम्) = उत्पन्न हो चुका है। यह दैव मन तो देने का ही पाठ पढ़ता है।
Connotation: - भावार्थ- अपरा और पराविद्या के मेल से मनुष्य ईश्वर का साक्षात्कार करता है । यह मनुष्य सदा आनन्द में रहता है और उस प्रकाश को सर्वत्र फैलाता है ।
Reads 618 times

SWAMI DAYANAND SARSWATI

पुनस्तमेव विषयमाह ।

Anvay:

यो विद्वानस्यावः परेण च वर्त्तमानं पितरमनुवेद। यः पर एनाऽवरेणानुवेद स कवीयमानः कुत इदं मनः प्रजातमितीह कोऽधि प्रवोचत् ॥ १८ ॥

Word-Meaning: - (अवः) अवस्तात् (परेण) परेण मार्गेण (पितरम्) पालकं सूर्यम् (यः) (अस्य) (अनुवेद) विद्यापठनानन्तरं जानाति (परः) परस्मात् (एना) एनेन (अवरेण) मार्गेण (कवीयमानः) अतीव विद्वान् (कः) (इह) अस्यां विद्यायां जगति वा (प्र) (वोचत्) प्रवदेत् (देवम्) दिव्यगुणसंपन्नम् (मनः) अन्तःकरणम् (कुतः) (अधि) (प्रजातम्) उत्पन्नम् ॥ १८ ॥
Connotation: - ये मनुष्या विद्युतमारभ्य सूर्यपर्यन्तमग्निं पितरमिव पालकं जानीयुः। यस्य पराऽवरे कार्यकारणाख्ये स्वरूपे स्तस्तदुपदेशं दिव्यान्तःकरणा भूत्वा इह प्रवदेयुः ॥ १८ ॥
Reads 618 times

DR. TULSI RAM

Word-Meaning: - Here who could be the man of poetic vision who knows this lower side of the earth with reference to that other higher side, and that higher side with reference to this lower side, and who further knows the father sun, lord sustainer of the earth, and who knows and who can say where from this brilliant and divine mind is born?
Reads 618 times

ACHARYA DHARMA DEVA VIDYA MARTANDA

The learned persons should preach the Divine Sermon.

Anvay:

The learned person knows very well about the sun above the earth, and the energy below the solar system as the Protectors. After studying the various sciences, being very wise, he should unfold the truth how or when the divine mind is produced.

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - The men who know Agni, from electricity to the sun, as Protector like the father, they also know the cause and effect of every thing. Such people should tell us about all such mysteries because they are endowed with the divine mind.
Reads 618 times

MATA SAVITA JOSHI

N/A

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - जो माणूस विद्युतपासून सूर्यापर्यंत अग्नी हा पित्याप्रमाणे पालनकर्ता आहे, हे जाणतो. ज्याच्या पराऽवर (अगोदरनंतर) भागात कारण स्वरूप आहेत त्याचा उपदेश दिव्य अन्तःकरणयुक्त बनून जगाला सांगावा. ॥ १८ ॥