Go To Mantra
Viewed 1052 times

पञ्चा॑रे च॒क्रे प॑रि॒वर्त॑माने॒ तस्मि॒न्ना त॑स्थु॒र्भुव॑नानि॒ विश्वा॑। तस्य॒ नाक्ष॑स्तप्यते॒ भूरि॑भारः स॒नादे॒व न शी॑र्यते॒ सना॑भिः ॥

English Transliteration

pañcāre cakre parivartamāne tasminn ā tasthur bhuvanāni viśvā | tasya nākṣas tapyate bhūribhāraḥ sanād eva na śīryate sanābhiḥ ||

Mantra Audio
Pad Path

पञ्च॑ऽअरे। च॒क्रे। प॒रि॒ऽवर्त॑माने। तस्मि॑न्। आ। त॒स्थुः॒। भुव॑नानि। विश्वा॑। तस्य॑। न। अक्षः॑। त॒प्य॒ते॒। भूरि॑ऽभारः। स॒नात्। ए॒व। न। शी॒र्य॒ते॒। सऽना॑भिः ॥ १.१६४.१३

Rigveda » Mandal:1» Sukta:164» Mantra:13 | Ashtak:2» Adhyay:3» Varga:16» Mantra:3 | Mandal:1» Anuvak:22» Mantra:13


SWAMI DAYANAND SARSWATI

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहा है ।

Word-Meaning: - हे विद्वानो ! (पञ्चारे) जिसमें पाँच तत्त्व अरारूप हैं (परिवर्त्तमाने) और जो सब ओर से वर्त्तमान (तस्मिन्) उस (चक्रे) पहिये के समान ढुलकते हुए पञ्चतत्त्व के पञ्चीकरण में (विश्वा) समस्त (भुवनानि) लोक (आ, तस्थुः) अच्छे प्रकार स्थिर होते हैं (तस्य) उसका (अक्षः) अगला भाग अर्थात् जो उससे प्रथम ईश्वर है वह (न) नहीं (तप्यते) कष्ट को प्राप्त होता अर्थात् संसार के सुख-दुःख का अनुभव नहीं करता (सनाभिः) और जिसका समान बन्धन है अर्थात् क्रिया के साथ में लगा हुआ है और (भूरिभारः) जिनमें बहुत भार हैं बहुत कार्य कारण आरोपित हैं वह काल (सनात्) सनातनपन से (नैव) नहीं (शीर्यते) नष्ट होता ॥ १३ ॥
Connotation: - जैसे यह चक्ररूप कारण, काल, आकाश और दिशात्मक जगत् परमेश्वर में व्याप्त है, वैसे ही काल, आकाश और दिशाओं में कार्यकारणात्मक जगत् व्याप्य है ॥ १३ ॥

HARISHARAN SIDDHANTALANKAR

भूगोल [The globe of our earth]

Word-Meaning: - १. गतमन्त्र में वर्णित कालचक्र में पृथिवी आदि ग्रहों का निर्माण हुआ। हमारी पृथिवी भी एक चक्र के रूप में है । (तस्मिन्) = उस (परिवर्तमाने) = निरन्तर गतिशील में (पञ्चारे चक्रे) = पाँच अरोंवाले– पाँच भागों में विभक्त भूचक्र में (विश्वा भुवनानि) = सब प्राणी (आतस्थुः) = ठहरे हुए हैं। २. इस भूचक्र के अक्ष पर कितना भार है ! परन्तु (तस्य) = उस भूमि का (अक्षः) = अक्ष (भूरिभारः) = अत्यधिक भारवाला होता हुआ भी (न तप्यते) = सन्तप्त नहीं होता। 'कितना दृढ़ होगा वह अक्ष' – यह सोचकर ही मनुष्य का मस्तिष्क चकरा जाता है। इतना ही नहीं, सामान्य चक्रों में तो रगड़ से घिस घिसाकर चक्रनाभि शीर्ण हो जाती है, परन्तु यह चक्र (सनात्) = सदा से (सनाभिः) = समान नाभिवाला होता हुआ (एव) = भी (न) = नहीं (शीर्यते) = शीर्ण होता । लौकिक रथ का अक्ष तो भार से भग्न हो जाता है और नाभि चौड़ी-सी हो जाया करती है, परन्तु इस भूचक्र के अक्ष और नाभि कितने अद्भुत हैं कि उनमें किसी प्रकार का विकार अर्को वर्षों में भी नहीं-आ पाता। यह सोचकर निर्माता की अद्भुत महिमा का स्मरण हो जाता है।
Connotation: - भावार्थ- इस निरन्तर गतिशील भूचक्र में पाँच भागों में बटे हुए सब प्राणी ठहरे हुए हैं। इसका अक्ष इतना सुदृढ़ है कि वह अत्यधिक भार का वहन करता हुआ भी जीर्ण-शीर्ण नहीं होता ।

SWAMI DAYANAND SARSWATI

पुनस्तमेव विषयमाह ।

Anvay:

हे विद्वांसः पञ्चारे परिवर्त्तमाने तस्मिञ्चक्रे विश्वा भुवनान्यातस्थुः। तस्याक्षो न तप्यते, सनाभिर्भूरिभारः कालः सनात् नैव शीर्यते ॥ १३ ॥

Word-Meaning: - (पञ्चारे) पञ्च तत्त्वानि अरा यस्मिँस्तस्मिन् (चक्रे) चक्रवद्गम्यमाने (परिवर्त्तमाने) (तस्मिन्) (आ) (तस्थुः) तिष्ठन्ति (भुवनानि) लोकाः (विश्वा) सर्वाणि (तस्य) (न) निषेधे (अक्षः) पुरो भागः (तप्यते) (भूरिभारः) भूरि बहुर्भारो यस्मिन् सः (सनात्) सनातने (एव) (न) (शीर्यते) हिंस्यते (सनाभिः) समाना नाभिर्बन्धनं यस्य सः ॥ १३ ॥
Connotation: - यथेदं चक्रं कारणकालाकाशदिगात्मकं जगत्परमेश्वरे व्याप्तं वर्त्तते तथैव कालाकाशदिक्षु कार्यकारणात्मकं जगद्व्याप्यमस्ति ॥ १३ ॥

DR. TULSI RAM

Word-Meaning: - Five are the spokes in the wheel of time-cum- prakrti, the temporal existence of physical world.$(These are the five elements of prakrti, akasha, vayu, agni, apah and prthivi, and their internal changes). This wheel of prakrti in time is ever on the move. In that wheel of time and physical change abide all the worlds of the universe. The axis of that carries the immense weight of existence but it never gets heated. With its centre-hold on this axis it has been going on since eternity and it will go on till eternity, but it never wears away. It is never destroyed. (The axis of the physio-temporal wheel is the constant substratum, original Prakrti, and the centre-hold is the Lord Supreme.)

ACHARYA DHARMA DEVA VIDYA MARTANDA

Relationship between time and world defined.

Anvay:

All space planets and Panchabhootas abide in this five-spoked (the five spokes are the five elements) revolving wheel of Time. It's heavily loaded axle is never heated. The Time is heavily laden (so to speak) and has God as a support (axle) and it has no wear and tear.

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - This Chakra ( circle) in the form Of the world consists of the cause (Karana), Time ( Kala ) Ether ( Akasha ), Directions (Disha) etc. and is pervaded by Omnipresent God. Likewise, the universe is pervaded by Time Ether and Directions.

MATA SAVITA JOSHI

N/A

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - जसे हे चक्ररूप कारण, काल, आकाश व दिशात्मक जग परमेश्वरात व्याप्त आहे तसेच काल, आकाश व दिशांमध्ये कार्यकारणात्मक जग व्याप्य आहे. ॥ १३ ॥