Go To Mantra
Viewed 451 times

न वा उ॑ ए॒तन्म्रि॑यसे॒ न रि॑ष्यसि दे॒वाँ इदे॑षि प॒थिभि॑: सु॒गेभि॑:। हरी॑ ते॒ युञ्जा॒ पृष॑ती अभूता॒मुपा॑स्थाद्वा॒जी धु॒रि रास॑भस्य ॥

English Transliteration

na vā u etan mriyase na riṣyasi devām̐ id eṣi pathibhiḥ sugebhiḥ | harī te yuñjā pṛṣatī abhūtām upāsthād vājī dhuri rāsabhasya ||

Mantra Audio
Pad Path

न। वै। ऊँ॒ इति॑। ए॒तत्। म्रि॒य॒से॒। न। रि॒ष्य॒सि॒। दे॒वान्। इत्। ए॒षि॒। प॒थिऽभिः॑। सु॒ऽगेभिः॑। हरी॑ इति॑। ते॒। युञ्जा॑। पृष॑ती॒ इति॑। अ॒भू॒ता॒म्। उप॑। अ॒स्था॒त्। वा॒जी। धु॒रि। रास॑भस्य ॥ १.१६२.२१

Rigveda » Mandal:1» Sukta:162» Mantra:21 | Ashtak:2» Adhyay:3» Varga:10» Mantra:6 | Mandal:1» Anuvak:22» Mantra:21


SWAMI DAYANAND SARSWATI

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहा है ।

Word-Meaning: - हे विद्वान् ! यदि जो (ते) तुम्हारे मन वा आत्मा यथायोग्य करने में (युञ्जा) युक्त (हरी) धारण और आकर्षण गुणवाले (पृषती) वा सींचनेवाले जल का गुण रखते हुए (अभूताम्) होते हैं उनका जो (उपास्थात्) उपस्थान करे वा (रासभस्य) शब्द करते हुए रथ आदि की (धुरी) धुरी में (वाजी) वेग तुल्य हो तो (एतत्) इस उक्त रूप को पाकर (न, वै म्रियसे) नहीं मरते (न, उ) अथवा तो न (रिष्यसि) किसी को मारते हो और (सुगेभिः) सुखपूर्वक जिनसे जाते हैं उन (पथिभिः) मार्गों से (इत्) ही (देवान्) विद्वानों वा दिव्य पदार्थों को (एषि) प्राप्त होते हो ॥ २१ ॥
Connotation: - जो योगाभ्यास से समाहित चित्त दिव्य योगी जनों को अच्छे प्रकार प्राप्त हो धर्म-युक्त मार्ग से चलते हुए परमात्मा में अपने आत्मा को युक्त करते हैं, वे मोक्ष पाये हुए होते हैं ॥ २१ ॥

HARISHARAN SIDDHANTALANKAR

मर्त्यलोक से देवलोक में

Word-Meaning: - १. गतमन्त्र के अनुसार 'गृध्नु: अविशस्ता' आचार्य से शरीर व आत्मा का विवेक प्राप्त २. करनेवाला शिष्य मृत्युशय्या पर भी व्याकुल न होता हुआ अपने को प्रेरणा देता है कि वै उ निश्चय से (एतत्) = यह तू (न म्रियसे) = मरता नहीं, न रिष्यसि तू तो हिंसित होता ही नहीं । यदि यह शरीर छूट भी जाए तो (इत्) = निश्चय से (सुगेभिः पथिभिः) = सरल व अकुटिल मार्गों पर चलने से तू (देवान् एषि) = देवों को प्राप्त होता है, अर्थात् इस मर्त्यलोक में जन्म न लेकर देवलोक में जन्म लेनेवाला बनता है। यह मरना नहीं है, उत्कृष्ट लोक में जन्म लेना है। देवलोक में जन्म लेने का अधिकारी तू इसलिए बन सका कि ते तेरे ये हरी कर्मेन्द्रिय व ज्ञानेन्द्रियरूप (अश्व युञ्जा) = सदा कर्मों में लगे रहनेवाले तथा पृषती (पृष सेचने) तेरे जीवन को ज्ञान से सिक्त करनेवाले (अभूताम्) = हुए हैं। ३. यह इसलिए हो सका कि (रासभस्य) = [गृ शब्दे से गुरु, रास् शब्दे से रासभ] गुरुओं के (धुरि) = अग्रभाग में (वाजी) = [वाज- शक्ति, ज्ञान, त्याग व क्रिया] शक्तिशाली, ज्ञानी व त्यागपूर्वक क्रियाओं को करनेवाला (अगृध्नु) आचार्य (आस्थात्) = तुझे प्राप्त हुआ। ऐसे आचार्य की कृपा से ही ज्ञानी व ज्ञानपूर्वक क्रियाओं को करनेवाला बनकर तू देवलोक का अधिकारी बना है। =
Connotation: - - भावार्थ - ज्ञानी पुरुष शरीरत्याग को मृत्यु समझकर भयभीत नहीं होता, उसे तो निश्चय है कि 'वह जन्म भी लेगा तो उत्कृष्ट लोक में लेगा', अतः भय का प्रश्न ही नहीं रहता।

SWAMI DAYANAND SARSWATI

पुनस्तमेव विषयमाह ।

Anvay:

हे विद्वन् यदि यौ ते मन आत्मा वा युञ्जा हरी पृषती अभूतां यस्तावुपास्थात्। रासभस्य धुरि वाजीव भवेस्तर्हि एतत्स्वरूपं प्राप्य न वै म्रियसे न उ रिष्यसि सुगेभिः पथिभिरिदेव देवानेषि ॥ २१ ॥

Word-Meaning: - (न) (वै) निश्चये (उ) वितर्के (एतत्) चेतनस्वरूपम् (म्रियसे) (न) (रिष्यसि) हंसि (देवान्) विदुषो दिव्यान् पदार्थान् वा (इत्) एव (एषि) प्राप्नोषि (पथिभिः) मार्गैः (सुगेभिः) सुखेन गच्छन्ति येषु तैः (हरी) धारणाकर्षणगुणौ (ते) तव (युञ्जा) युञ्जानौ (पृषती) सेक्तारौ जलगुणौ (अभूताम्) भवतः (उप) (अस्थात्) तिष्ठेत् (वाजी) वेगः (धुरि) धारके (रासभस्य) शब्दायमानस्य ॥ २१ ॥
Connotation: - ये योगाभ्यासेन समाहितात्मानो दिव्यान् योगिनः सङ्गस्य धर्म्यमार्गेण गच्छन्तः परमात्मनि स्वात्मानं युञ्जते ते प्राप्तमोक्षा जायन्ते ॥ २१ ॥

DR. TULSI RAM

Word-Meaning: - Spirit of humanity, genius of the nation, soul of the individual, this you are, and such as you are, you shall not die, nor be hurt, nor hurt anyone, since you move in the direction of divinity by paths which are straight and sure. Two are the horses yoked to your resounding chariot: love of the Lord that attracts you, and Grace that holds you in stability. And the horse that is yoked to the centre-pole is faster than light and instant as the mind.

ACHARYA DHARMA DEVA VIDYA MARTANDA

The efficacy of the Yoga and ideal life is underlined.

Anvay:

Soul has no relation with the digestive trouble, nor is it injured. Performing noble acts, it attains the state of enlightened persons. May the attributes of holding fast and attracting others, mildness and purity be yoked in your mind and soul with Yoga. May you be like a fast horse yoked in the chariot and which makes sound while moving.

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - Those persons attain emancipation who perform meditation on God through the practice of Yoga, and associating with the Yogis: They yoke themselves with God, always treading upon the path of righteousness.

MATA SAVITA JOSHI

N/A

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - जे योगाभ्यासाने समाहित चित्त असलेल्या दिव्य योगी लोकांचा चांगल्या प्रकारे संग करतात व धर्मयुक्त मार्गाने क्रमण करीत परमात्म्यात आपल्या आत्म्याला युक्त करतात त्यांनाच मोक्ष मिळतो. ॥ २१ ॥