Go To Mantra
Viewed 384 times

अचे॑ति दस्रा॒ व्यू१॒॑नाक॑मृण्वथो यु॒ञ्जते॑ वां रथ॒युजो॒ दिवि॑ष्टिष्वध्व॒स्मानो॒ दिवि॑ष्टिषु। अधि॑ वां॒ स्थाम॑ ब॒न्धुरे॒ रथे॑ दस्रा हिर॒ण्यये॑। प॒थेव॒ यन्ता॑वनु॒शास॑ता॒ रजोऽञ्ज॑सा॒ शास॑ता॒ रज॑: ॥

English Transliteration

aceti dasrā vy u nākam ṛṇvatho yuñjate vāṁ rathayujo diviṣṭiṣv adhvasmāno diviṣṭiṣu | adhi vāṁ sthāma vandhure rathe dasrā hiraṇyaye | patheva yantāv anuśāsatā rajo ñjasā śāsatā rajaḥ ||

Mantra Audio
Pad Path

अचे॑ति। द॒स्रा॒। वि। ऊँ॒ इति॑। नाक॑म्। ऋ॒ण्व॒थः॒। यु॒ञ्जते॑। वा॒म्। र॒थ॒ऽयुजः॑। दिवि॑ष्टिषु। अ॒ध्व॒स्मानः॑। दिवि॑ष्टिषु। अधि॑। वा॒म्। स्थाम॑। ब॒न्धुरे॑। रथे॑। द॒स्रा॒। हि॒र॒ण्यये॑। प॒थाऽइ॑व। यन्तौ॑। अ॒नु॒ऽशास॑ता। रजः॑। अञ्ज॑सा। शास॑ता। रजः॑ ॥ १.१३९.४

Rigveda » Mandal:1» Sukta:139» Mantra:4 | Ashtak:2» Adhyay:2» Varga:3» Mantra:4 | Mandal:1» Anuvak:20» Mantra:4


SWAMI DAYANAND SARSWATI

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहा है ।

Word-Meaning: - हे (दस्रा) दुःख दूर करनेहारे विद्वानो ! आप जिस (नाकम्) दुःखरहित व्यवहार को (व्यृण्वथः) प्राप्त कराते हो तथा (दिविष्टिषु) आकाश मार्गों में (वाम्) तुम्हारे (रथयुजः) रथों को युक्त करनेवाले अग्नि आदि पदार्थ वा (दिविष्टिषु) दिव्य व्यवहारों में (अध्वस्मानः) न नीच दशा में गिरनेवाले जन (युञ्जते) रथ को युक्त करते हैं सो (अचेति) ज्ञान होता है जाना जाता है, इससे (उ) ही हे (दस्रा) दुःख दूर करने (रजः) लोक को (अनुशासता) अनुकूल शिक्षा देने (अञ्जसा) साक्षात् (रजः) ऐश्वर्य्य की (शासता) शिक्षा देने (पथेव) जैसे मार्ग से वैसे आकाशमार्ग में (यन्तौ) चलानेहारो (वाम्) तुम्हारे (हिरण्यये) सुवर्णमये (बन्धुरे) दृढ़ बन्धनों से युक्त (रथे) विमान आदि रथ में हम लोग (अधि, ष्ठाम) अधिष्ठित हों, बैठें ॥ ४ ॥
Connotation: - इस मन्त्र में उपमालङ्कार है। जो विद्वानों को प्राप्त हो शिल्प विद्या पढ़ और विमानादि रथ को सिद्ध कर अन्तरिक्ष में जाते हैं, वे सुख को प्राप्त होते हैं ॥ ४ ॥

HARISHARAN SIDDHANTALANKAR

प्राणसाधना से स्वर्ग का निर्माण

Word-Meaning: - १. हे (दस्त्रा) = सब दोषों का उपक्षय करनेवाले प्राणापानो! आपकी महिमा (अचेति) = हमारे द्वारा जानी जाती है। आप (उ) = निश्चय से (नाकम्) = सुखमय लोक को (ऋण्वथः) = विशेषरूप से जाते हो। आपकी साधना से मनुष्य सब दोषों को दूर करके शरीर को नीरोग, मन को निर्मल और बुद्धि को तीव्र बना पाता है। इस प्रकार शरीर, मन व बुद्धि तीनों क्षेत्रों में उन्नति करके यह साधक अपने जीवन को स्वर्गोपम बना लेता है। २. इस दृष्टिकोण से (रथयुज:) = शरीररूप रथ में इन्द्रियाश्वों को जोतनेवाले (अध्वस्मानः) = अपनी शक्तियों का ध्वंस न होने देनेवाले लोग (दिविष्टिषु) = [दिव् इष्टि] स्वर्ग की प्राप्ति के निमित्त अथवा ज्ञानयज्ञों के निमित्त (वाम्) = आपको (दिविष्टिषु) = सुखप्राप्ति के लिए युञ्जते इस शरीररथ में जोतते हैं। आपके द्वारा ही वे इस शरीररथ से स्वर्ग को प्राप्त कर सकेंगे। आपके द्वारा ही ज्ञानयज्ञ का भी विस्तार होगा। प्राणापान की साधना ही बुद्धि को अत्यन्त सूक्ष्म बनाकर हमारे ज्ञान को बढ़ाती है। ३. हे (दस्त्रा) = प्राणापानो! (वाम्) = आपके वन्धुरे इस सुबद्ध व सुन्दर [beautiful], सब श्रियों से युक्त (हिरण्यये रथे) = ज्योतिर्मय रथ में (अधि स्थाम) = हम अधिष्ठित हों। आप (पथा इव यन्तौ) = मार्ग से जाते हुओं के समान (रज:) = उस रञ्जनात्मक स्वर्गलोक को (अनुशासता) = अनुकूलता से शासन करनेवाले होते हो। जब प्राणापान की गति ठीक होती है तब यह शरीर ही स्वर्गलोक बन जाता है। आप (अञ्जसा) = सचमुच [truly] (रजः शासता) = रञ्जनात्मक स्वर्गलोग का शासन करते हो। प्राण-साधना इस शरीर को निर्दोष व शक्तिसम्पन्न बनाकर सचमुच स्वर्ग ही बना देती है ।
Connotation: - भावार्थ - प्राणसाधना से हम शरीर को सर्वथा निर्दोष बनाकर स्वर्गोपम स्थिति को प्राप्त करें।

SWAMI DAYANAND SARSWATI

पुनस्तमेव विषयमाह ।

Anvay:

हे दस्रा युवां यं नाक व्यृण्वथो दिविष्टिषु वां रथयुजो दिविष्टिष्वध्वस्मानो रथं युञ्जते सोऽचेत्यतउ हे दस्रा रजोऽनुशासताऽञ्जसा रजः शासता पथेव यन्तौ वां हिरण्यये बन्धुरे रथे वयमधिष्ठाम ॥ ४ ॥

Word-Meaning: - (अचेति) संज्ञायते (दस्रा) (वि) (उ) (नाकम्) अविद्यमानदुःखम् (ऋण्वथः) (युञ्जते) (वाम्) युवयोः (रथयुजः) ये रथं युञ्जते ते (दिविष्टिषु) आकाशमार्गेषु (अध्वस्मानः) ये नाधः पतन्ति। ध्वसु, अधः पतने। (दिविष्टिषु) दिव्येषु व्यवहारेषु (अधि) (वाम्) युवयोः (स्थाम) तिष्ठेम (बन्धुरे) दृढबन्धनयुक्ते (रथे) (दस्रा) (हिरण्यये) प्रभूतसुवर्णमये (पथेव) यथा मार्गेण (यन्तौ) गमयन्तौ (अनुशासता) अनुशासितारौ (रजः) लोकम् (अञ्जसा) शीघ्रम् (शासता) (रजः) ऐश्वर्यम् ॥ ४ ॥
Connotation: - अत्रोपमालङ्कारः। ये विद्वांसं प्राप्य शिल्पविद्यामधीत्य विमानं यानं निर्मायाऽन्तरिक्षं गच्छन्ति ते सुखमाप्नुवन्ति ॥ ४ ॥

DR. TULSI RAM

Word-Meaning: - Ashvins, lords of grace and destroyers of suffering, you travel by the paradisal paths of joy, it is universally known, Users of the chariot flying by paths of the skies on high join you, they fly in the sky without losing height. Generous lords of light, let us also join you on your golden and stoutly structured chariot. Going on high as on highways of the earth, you are rulers of the skies, you rule the skies with your strength and speed of motion.

ACHARYA DHARMA DEVA VIDYA MARTANDA

Glory to the thrasher of miseries.

Anvay:

O Dasras (remover of all miseries)! you lead us to eternal joy and bliss. Electricity, water etc. are like your chariot, and they take you to heavenward journey and divine dealings, never condemnable. This truth is known to everyone. Therefore we will be too glad to take seats in your golden chariot.

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - Technology learnt from great artists and scholars helps in manufacturing aero planes etc. thus giving much happiness.

MATA SAVITA JOSHI

N/A

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - या मंत्रात उपमालंकार आहे. जे विद्वानांना प्राप्त असलेली शिल्पविद्या (कारागिरी) शिकून विमान इत्यादी रथ तयार करून अंतरिक्षात जातात, ते सुखी होतात. ॥ ४ ॥