Go To Mantra
Viewed 464 times

त्वं तमि॑न्द्र वावृधा॒नो अ॑स्म॒युर॑मित्र॒यन्तं॑ तुविजात॒ मर्त्यं॒ वज्रे॑ण शूर॒ मर्त्य॑म्। ज॒हि यो नो॑ अघा॒यति॑ शृणु॒ष्व सु॒श्रव॑स्तमः। रि॒ष्टं न याम॒न्नप॑ भूतु दुर्म॒तिर्विश्वाप॑ भूतु दुर्म॒तिः ॥

English Transliteration

tvaṁ tam indra vāvṛdhāno asmayur amitrayantaṁ tuvijāta martyaṁ vajreṇa śūra martyam | jahi yo no aghāyati śṛṇuṣva suśravastamaḥ | riṣṭaṁ na yāmann apa bhūtu durmatir viśvāpa bhūtu durmatiḥ ||

Mantra Audio
Pad Path

त्वम्। तम्। इ॒न्द्र॒। व॒वृ॒धा॒नः। अ॒स्म॒ऽयुः। अ॒मि॒त्र॒ऽयन्त॑म्। तु॒वि॒ऽजा॒त॒। मर्त्य॑म्। वज्रे॑ण। शू॒र॒। मर्त्य॑म्। ज॒हि। यः। नः॒। अ॒घ॒ऽयति॑। शृ॒णु॒ष्व। सु॒श्रवः॑ऽतमः। रि॒ष्टम्। न। याम॑न्। अप॑। भू॒तु॒। दुः॒ऽम॒तिः। विश्वा॑। अप॑। भू॒तु॒। दुः॒ऽम॒तिः ॥ १.१३१.७

Rigveda » Mandal:1» Sukta:131» Mantra:7 | Ashtak:2» Adhyay:1» Varga:20» Mantra:7 | Mandal:1» Anuvak:19» Mantra:7


SWAMI DAYANAND SARSWATI

फिर राजा और प्रजाजनों को किसको छोड़ क्या करना चाहिये, इस विषय को अगले मन्त्र में कहा है ।

Word-Meaning: - हे (तुविजात) बहुतों में प्रसिद्ध (शूर) शत्रुओं को मारनेवाले (इन्द्र) विद्या और ऐश्वर्य्य से युक्त (सुश्रवस्तमः) अतीव सुन्दरता से सुननेहारे और (वावृधानः) बढ़ते हुए (अस्मयुः) हम लोगों में अपनी इच्छा करनेवाले (त्वम्) आप (वज्रेण) शस्त्र से (अमित्रयन्तम्) शत्रुता करते हुए (अर्त्यम्) मनुष्य को (जहि) मारो (यः) जो (नः) हम लोगों के लिये (अघायति) अपना दुष्कर्म चाहता है (तम्) उस (मर्त्यम्) मनुष्य को मारो और जो (यामन्) रात्रि में (दुर्मतिः) दुष्टमतिवाला मनुष्य (अप, भूतु) अप्रसिद्ध हो छिपे, उसको (रिष्टम्) दो मारनेवाले (न) जैसे मारें वैसे (जहि) मारो अर्थात् अत्यन्त दण्ड देओ जो (दुर्मतिः) दुष्टमति हो वह (विश्वा) समस्त हम लोगों से (अप, भूतु) छिपे दूर हो यह आप (शृणुष्व) सुनो ॥ ७ ॥
Connotation: - इस मन्त्र में उपमालङ्कार है। जो धार्मिक राजा और प्रजाजन हों, वे सब चतुराइयों से द्वेष वैर करने और पराया माल हरनेवाले दुष्टों को मार धर्म के अनुकूल राज्य की शिक्षा और बेखटक मार्ग कर विद्या की वृद्धि करें ॥ ७ ॥इस सूक्त में श्रेष्ठ और दुष्ट मनुष्यों का सत्कार और ताड़ना के वर्णन से इस सूक्त के अर्थ की पिछले सूक्त के अर्थ के साथ सङ्गति है, यह जानना चाहिये ॥ यह एक सौ १३१ इकतीसवाँ सूक्त और बीसवाँ वर्ग समाप्त हुआ ॥

HARISHARAN SIDDHANTALANKAR

रिष्ट व दुर्मति से दूर

Word-Meaning: - १. हे (इन्द्र) = परमैश्वर्यशाली प्रभो! (वावधानः) = स्तुति के द्वारा हममें वृद्धि को प्राप्त होते हुए (त्वम्) = आप (तं मर्त्यम्) = उस मनुष्य को जहि नष्ट कीजिए जो (अमित्रयन्तम्) = हमारे प्रति शत्रुता का आचरण करता है । हे (तुविजात) = महान् विकासवाले । (शूर) = शत्रुओं को शीर्ण करनेवाले प्रभो । आप (अस्मयुः) = हमारे हित की कामनावाले हैं और हमारा हित चाहते हुए आप (वज्रेण) = क्रियाशीलतारूप वज़ से (मर्यत्म) = हमारे शत्रुभूत मनुष्य को नष्ट कीजिए । वस्तुतः सब अपने-अपने कामों में लगने का ध्यान करें तो पारस्परिक शत्रुताएँ नष्ट ही हो जाएँ । उस मनुष्य को (जहि) = नष्ट कीजिए (यः) = जो (नः) = हमारा (अघायति) = अशुभ चाहता है । समाज के विरोध में क्रिया करनेवाले मनुष्य को आप दण्डित कीजिए । यहाँ 'यः' यह एकवचन और 'नः' यह बहुवचन इस बात को स्पष्ट कर रहा है कि जो कोई एक व्यक्ति सारे समाज के अहित में प्रवृत्त होता है उस व्यक्ति का नाश आवश्यक है । नाश का सर्वोत्तम उपाय यही है कि उसे भी क्रिया में व्याप्त कर दिया जाए । वह अपने कर्तव्य को निभाने में लगेगा तो व्यर्थ की बातों से बचा ही रहेगा । २. हे प्रभो! आप (सुश्रवस्तमः) = सुन्दर, सर्वाधिक ज्ञानवाले हैं, (शृणुष्व) = हमारी प्रार्थना को सुनिए कि (यामन्) = इस जीवन-मार्ग में (रिष्टं न) = हिंसा की भाँति (दुर्मतिः) = (दुर्बुद्धि अप भूत) = हमसे दूर हो । विश्वा - सम्पूर्ण (दुर्मतिः) = अशुभ बुद्धि अपभूत - सुदूर विनष्ट हो । न तो हम शरीर में रोगों से हिंसित हों और न ही हमारा मस्तिष्क अशुभ विचारों का क्षेत्र बने ।
Connotation: - भावार्थ - अशुभ चाहनेवाले व्यक्ति को प्रभु नष्ट करें । हमें रोगों से और अशुभ विचारों के आक्रमण से बचाएँ ।
Cross References: विशेष - इस सूक्त में शक्तिशाली इन्द्र से कामादि शत्रुओं के संहार की प्रार्थना है । प्रभु हमें रोगों से हिंसित होने व दुर्मति का शिकार होने से बचाते हैं । अब अगले सूक्त में भी यही आराधना है कि प्रभु से रक्षित होकर हम शत्रुओं का पराभव करें -

SWAMI DAYANAND SARSWATI

पुना राजप्रजाजनैः किं निवार्य्य किं कर्त्तव्यमित्याह ।

Anvay:

हे तुविजात शूरेन्द्र सुश्रवस्तमो वावृधानोऽस्मयुस्त्वं वज्रेणामित्रयन्तं मर्त्यं जहि। यो नोऽघायति तं मर्त्यं जहि। यो यामन् दुर्मतिरभूतु तं रिष्टन्नेव जहि। या दुर्मतिः स्यात्सा विश्वाऽस्मत्तोऽपभूत्विति शृणुष्व ॥ ७ ॥

Word-Meaning: - (त्वम्) (तम्) जनम् (इन्द्र) विद्यैश्वर्य्याढ्य (वावृधानः) वर्धमानः (अस्मयुः) अस्मास्वात्मानमिच्छुः (अमित्रयन्तम्) शत्रूयन्तम् (तुविजात) तुविषु बहुषु प्रसिद्ध (मर्त्यम्) मनुष्यम् (वज्रेण) शस्त्रेण (शूर) शत्रूणां हिंसक (मर्त्यम्) मनुष्यम् (जहि) (यः) (नः) अस्मभ्यम् (अघायति) आत्मनोऽघमिच्छति (शृणुष्व) (सुश्रवस्तमः) अतिशयेन सुष्ठु शृणोति सः (रिष्टम्) हिंसितम् (न) इव (यामन्) यामनि (अप) (भूतु) भवतु (दुर्मतिः) दुष्टा मतिर्यस्य सः (विश्वा) अखिला (अप) (भूतु) (दुर्मतिः) दुष्टा चासौ मतिश्च दुर्मतिः ॥ ७ ॥
Connotation: - अत्रोपमालङ्कारः। ये धार्मिका राजप्रजाजनास्ते सर्वाभिश्चातुर्य्यैर्द्वेषकारिपरस्वापहारिणो हत्वा धर्म्यं राज्यं प्रशास्य निर्भयान् मार्गान् कृत्वा विद्यावृद्धिं कुर्य्युः ॥ ७ ॥अत्र श्रेष्ठाऽश्रेष्ठमनुष्यसत्कारताडनवर्णनादेतत्सूक्तार्थस्य पूर्वसूक्तार्थेन सह सङ्गतिरस्तीति वेद्यम् ॥इत्येकत्रिंशदुत्तरं शततमं सूक्तं विंशो वर्गश्च समाप्तः ॥

DR. TULSI RAM

Word-Meaning: - Indra, lord of power and glory, ever exalting, friend of ours, universally famous, mighty bold, eliminate with the thunderbolt every man who entertains hate and enmity toward us and does sinful acts against us. Listen lord, since you are the closest listener. Let the man of evil intention be off from our way like one broken by evil. Let all evil intentions and evil designers be off and away from us.

ACHARYA DHARMA DEVA VIDYA MARTANDA

How should mem be is further told in the Seventh Mantra.

Anvay:

O Indra (lord of wealth of wisdom) endowed with many excellent virtues, do thou who art exalted by our praises and art well disposed towards us, slay the man who is inimical to us, slay, such a man O hero, destroyer of thy foes, with thy strong weapons, kill him who sins against us, ever most prompt to hear us, let every ill-intent toward us, such as alarms a worried traveler on the road, be counter-acted, let every evil-thought be kept away.

Word-Meaning: - (तुविजात) तुविषु-बहुषु प्रसिद्ध = Distinguished among many. (यामन् ) यामनि मार्गे = On the road. (रिष्टम् ) हिसितम् = Violated.
Connotation: - Those who are righteous rulers and their subjects they should destroy all wicked cheats who take away other's property with all tact and cleverness. They should govern the State righteously, should construct fearless (safe) paths and should spread knowledge and education.
Footnote: सुवोति बहुनाम ( निध० ३.१ ) रिष-हिंसायाम् (यामन्) या गति प्रापणयोः यान्ति अनेनेतियामा मार्गस्तस्मिन् । This hymn is connected with the previous hymn, as there is mention of honoring good men and punishing the ignoble, as in that hymn. Here ends the commentary on the 131th hymn and 20th Verga of the first Mandala of the Rigveda Samhita.

MATA SAVITA JOSHI

N/A

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - या मंत्रात उपमालंकार आहे. धार्मिक राजा व प्रजा यांनी चतुरतेने द्वेष, वैर व दुसऱ्यांचे धन घेणाऱ्या दुष्टांचे हनन करून धर्मानुकूल राज्याचे शिक्षण व निष्कंटक मार्गाने विद्येची वृद्धी करावी. ॥ ७ ॥