Go To Mantra
Viewed 412 times

म॒ही वा॑मू॒तिर॑श्विना मयो॒भूरु॒त स्रा॒मं धि॑ष्ण्या॒ सं रि॑णीथः। अथा॑ यु॒वामिद॑ह्वय॒त्पुर॑न्धि॒राग॑च्छतं सीं वृषणा॒ववो॑भिः ॥

English Transliteration

mahī vām ūtir aśvinā mayobhūr uta srāmaṁ dhiṣṇyā saṁ riṇīthaḥ | athā yuvām id ahvayat puraṁdhir āgacchataṁ sīṁ vṛṣaṇāv avobhiḥ ||

Mantra Audio
Pad Path

म॒ही। वा॒म्। ऊ॒तिः। अ॒श्वि॒ना॒। म॒यः॒ऽभूः। उ॒त। स्रा॒मम्। धि॒ष्ण्या॒। सम्। रि॒णी॒थः॒। अथ॑। यु॒वाम्। इत्। अ॒ह्व॒य॒त्। पुर॑म्ऽधिः। आ। अ॒ग॒च्छ॒त॒म्। सी॒म्। वृ॒ष॒णौ॒। अवः॑ऽभिः ॥ १.११७.१९

Rigveda » Mandal:1» Sukta:117» Mantra:19 | Ashtak:1» Adhyay:8» Varga:16» Mantra:4 | Mandal:1» Anuvak:17» Mantra:19


SWAMI DAYANAND SARSWATI

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहा है ।

Word-Meaning: - हे (वृषणौ) सुख वर्षानेवाले (धिष्ण्या) बुद्धिमान् (अश्विना) सभा और सेना में अधिकार पाये हुए जनो ! (वाम्) तुम दोनों की जो (मही) बड़ी (उत) और (मयोभूः) सुख को उत्पन्न करानेवाली (ऊतिः) रक्षा आदि युक्त नीति है उससे (स्रामम्) दुःख देनेवाले अन्याय को (युवाम्) तुम (सं, रिणीथः) भली-भाँति दूर करो (अथ) इसके पीछे जो (पुरन्धिः) अति बुद्धिमान् ज्वान यौवन से पूर्ण स्त्री को (अह्वयत्) बुलावे (इत्) उसी के समान (अवोभिः) रक्षा आदि के साथ (सीम्) ही (आ, अगच्छतम्) आओ ॥ १९ ॥
Connotation: - राजपुरुषों को चाहिये कि न्याय से अन्याय को अलग कर धर्म में प्रवृत्त, शरण आये हुए जनों को अच्छे प्रकार पाल के सब ओर से कृतकृत्य हों ॥ १९ ॥

HARISHARAN SIDDHANTALANKAR

मही , मयोभू , ऊति

Word-Meaning: - १. हे (अश्विना) = प्राणापानो ! (वाम्) = आप दोनों का (ऊतिः) = रक्षण (मही) = महान् है (उत) = और (मयोभूः) = कल्याणकारी है तथा हे (धिष्ण्या) = उत्तम बुद्धि को प्राप्त करानेवाले प्राणापानो ! आप (स्रामम्) = व्याधित व विश्लिष्ट अङ्गोंवाले को (संरिणीथः) = संगत अवयववाला करते हो । प्राणसाधना से मनुष्य को उत्तम बुद्धि प्राप्त होती है और वह संसार के पदार्थों का ठीक प्रयोग करता हुआ विकृत अवयव नहीं बनता , उसके सब अङ्गों की शक्ति ठीक बनी रहती है । २. (अथ) = अब (पुरन्धिः) = पूरक व पालक बुद्धिवाली गृहिणी (युवाम् इत्) = आपको ही (अह्वयत्) = पुकारती है । एक उत्तम गृहिणी घर में सबके लिए प्राणसाधना का नियम बनाती है , जिससे सबकी बुद्धि ठीक रहे और सब अपने कार्यों को ठीकरूप से करनेवाले हों । ३. हे (वृषणौ) = शक्तिशाली प्राणापानो ! आप (सीम्) = निश्चय से (अवोभिः) = रक्षणों के साथ (आगच्छतम्) = प्राप्त होओ । प्राणसाधना से शरीर में रोगों के आने की भी आशंका न रहेगी और सब व्यक्ति दीर्घजीवी होंगे । इस प्रकार प्राणापान से किया जानेवाला रक्षण सचमुच महान् और कल्याणकारक है ।
Connotation: - भावार्थ - प्राणसाधना से शरीर सुरक्षित रहता है , इसमें विकृति नहीं आती । यह साधना बुद्धि को भी ठीक रखती है ।

SWAMI DAYANAND SARSWATI

पुनस्तमेव विषयमाह ।

Anvay:

हे वृषणौ धिष्ण्याश्विना वां या मह्युत मयोभूरूतिर्नीतिरस्ति तया स्रामं युवां संरिणीथः। अथ यः पुरन्धिर्युवा युवतिमह्वयत्तमिदेवावोभिः सह सीमागच्छतम् ॥ १९ ॥

Word-Meaning: - (मही) महती (वाम्) युवयोः (ऊतिः) रक्षणादियुक्ता नीतिः (अश्विना) प्रजापालनाधिकृतौ सभासेनेशौ (मयोभूः) मयः सुखं भावयति या सा (उत) (स्रामम्) दुःखप्रदमन्यायम् (धिष्ण्या) धीमन्तौ (सम्) (रिणीथः) हिंस्तम् (अथ) अत्र निपातस्य चेति दीर्घः। (युवाम्) द्वौ (इत्) (अह्वयत्) आह्वयेत् (पुरन्धिः) पुष्कलप्रज्ञः (आ) (अगच्छतम्) (सीम्) निश्चये (वृषणौ) (अवोभिः) रक्षणादिभिः ॥ १९ ॥
Connotation: - राजपुरुषैर्न्यायादन्यायं पृथक्कृत्य धर्मप्रवृत्तान् शरणागतान् संरक्ष्य सर्वतः कृतकृत्यैर्भवितव्यम् ॥ १९ ॥

DR. TULSI RAM

Word-Meaning: - Ashvins, heroes wise and brave, great, soothing and inspiring is your presence and protection. Shatter the injustice, release the lame and the disabled to freedom. And then the very spirit of wisdom and the nation would call upon you: come like the breath of fresh air with favours and fulfilment and be here for life.

ACHARYA DHARMA DEVA VIDYA MARTANDA

The same subject is continued.

Anvay:

O Ashvins (President of the Council of Ministers and Chief Commander of the Army) you who are showerers of happiness and engaged in the protection of the subjects) your great powerful protective policy is the source of happiness and joy. O wise men, drive away all injustice that is the cause of suffering. As an intelligent youthful husband calls his young wife with love, so we invoke you lovingly. Please do come with your protective powers.

Word-Meaning: - (स्त्रामम् ) दुःखप्रदमन्यायम् = Injustice that causes misery or suffering. (रिणीथः) हिस्तम् = Destroy. (री-गति रेषणयो: क्रया० रिष -हिंसायाम् ) Tr.
Connotation: - The officers of the State should separate or sift injustice from justice, should protect from all sides righteous persons who approach them in difficulties and should have true satisfaction, having discharged their duties properly.

MATA SAVITA JOSHI

N/A

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - राजपुरुषांनी न्यायाला अन्यायापासून पृथक करून शरण आलेल्या धर्मप्रवृत्त लोकांचे चांगल्या प्रकारे पालन करावे व सर्व प्रकारे कृतकृत्य व्हावे. ॥ १९ ॥