Go To Mantra
Viewed 478 times

श॒रस्य॑ चिदार्च॒त्कस्या॑व॒तादा नी॒चादु॒च्चा च॑क्रथु॒: पात॑वे॒ वाः। श॒यवे॑ चिन्नासत्या॒ शची॑भि॒र्जसु॑रये स्त॒र्यं॑ पिप्यथु॒र्गाम् ॥

English Transliteration

śarasya cid ārcatkasyāvatād ā nīcād uccā cakrathuḥ pātave vāḥ | śayave cin nāsatyā śacībhir jasuraye staryam pipyathur gām ||

Mantra Audio
Pad Path

श॒रस्य॑। चि॒त्। आ॒र्च॒त्ऽकस्य॑। अ॒व॒तात्। आ। नी॒चात्। उ॒च्चा। च॒क्र॒थुः॒। पात॑वे। वाः। श॒यवे॑। चि॒त्। ना॒स॒त्या॒। शची॑भिः। जसु॑रये। स्त॒र्य॑म्। पि॒प्य॒थुः॒। गाम् ॥ १.११६.२२

Rigveda » Mandal:1» Sukta:116» Mantra:22 | Ashtak:1» Adhyay:8» Varga:12» Mantra:2 | Mandal:1» Anuvak:17» Mantra:22


SWAMI DAYANAND SARSWATI

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहा है ।

Word-Meaning: - हे (नासत्या) सत्यविज्ञानयुक्त सभासेनाधीशो ! तुम दोनों (शचीभिः) अपनी बुद्धियों से (शरस्य) मारनेवाले की ओर से आये (नीचात्) नीच कामों का सेवन करते हुए (अवतात्) हिंसा करनेवाले से (चित्) और (आर्चत्कस्य) दूसरों की प्रशंसा करने वा सत्कार करते हुए शिष्टजन की ओर से आये (उच्चा) उत्तम कर्म को सेवते हुए रक्षा करनेवाले से प्रजाजनों को (पातवे) पालने के लिये बल को (आ, चक्रथुः) अच्छे प्रकार करो (चित्) और (शयवे) सोते हुए और (जसुरये) हिंसक जनों के लिये (स्तर्य्यम्) जो नौका आदि यानों में अच्छा है, उस (वाः) जल और (गाम्) पृथिवी को (पिप्यथुः) बढ़ाओ ॥ २२ ॥
Connotation: - हे मनुष्यो ! तुम शत्रुओं के नाशक और मित्रजनों की प्रशंसा करनेवाले जन का सत्कार करो और उसके लिये पृथिवी देओ, जैसे पवन और सूर्य भूमि और वृक्षों से जल को खैच और वर्षाकर सबको बढ़ाते हैं, वैसे ही उत्तम कामों से संसार को बढ़ाओ ॥ २२ ॥

HARISHARAN SIDDHANTALANKAR

जल की ऊर्ध्वगति व गौ का आप्यायन

Word-Meaning: - १. शरीर में मूलाधारचक्र के समीप ही वीर्यकोश है । यह शरीर में नीचे होनेवाला एक कुँआ ही है । प्राणायाम के द्वारा इस वीर्य की ऊर्ध्वगति होती है और इस वीर्य का शरीर में पान होता है । हे (नासत्या) = प्राणापानो ! आप (शरस्य) = [हिंसायाम्] काम - क्रोधादि शत्रुओं का संहार करनेवाले (आर्चत्कस्य) = प्रभु का अर्चन करनेवाले के (वाः) = वीर्यरूप जलों को (चित्) = निश्चय से (पातवे) = पीने के लिए , शरीर के अन्दर ही पान करने के लिए [Imbibe] (नीचात् अवतात्) = नीचे वर्तमान कूपतुल्य वीर्यकोश से (उच्चा आ चक्रथुः) = ऊपर की ओर करते हो । प्राणसाधना से वीर्य की ऊर्ध्वगति होती है । २. इस प्रकार वीर्य की ऊर्ध्वगति के द्वारा इस (शयवे) = हृदयदेश में ही निवास करनेवाले [शी - Tranquility] शान्त स्वभाववाले पुरुष के लिए (जसुरये) = वासनाओं को अपने से दूर फेंकनेवाले के लिए (शचीभिः) = प्रज्ञाओं के द्वारा (चित्) = निश्चय से (स्तर्यं गाम्) = निवृत्त - प्रसवा - वन्ध्या गौ को (पिप्यथुः) = फिर से आप्यायित कर देते हो । यह गौ फिर से दोग्ध्री बन जाती है । यहाँ गौ वेदवाणी है । बुद्धि की मन्दता के कारण हम इसके अर्थ को नहीं समझते और इस प्रकार यह वेद - वाणीरूप गौ हमारे लिए वन्ध्या बन जाती है । प्राणसाधना से बुद्धि की तीव्रता होकर हम इस वाणी को फिर से समझने लगते हैं और यह वेदरूपी गौ हमारे लिए ज्ञान - दुग्ध देने लगती है ।
Connotation: - भावार्थ - प्राणापान के द्वारा वीर्य की ऊर्ध्वगति होकर बुद्धि की तीव्रता होती है और इस प्रकार ज्ञान की वाणियाँ हमारे लिए सुबोध हो जाती हैं ।

SWAMI DAYANAND SARSWATI

पुनस्तमेव विषयमाह ।

Anvay:

हे नासत्या युवां शचीभिः शरस्य सकाशादागतान्नीचादवताच्चिदप्यार्चत्कस्य सकाशादागतादुच्चावतात् प्रजाः पातवे बलमाचक्रथुः। चिदपि शयवे जसुरये स्तर्यं वार्गां च पिप्यथुः ॥ २२ ॥

Word-Meaning: - (शरस्य) हिंसकस्य सकाशात् (चित्) अपि (आर्चत्कस्य) अर्चतः सत्कुर्वतः शिष्टस्यानुकम्पकस्य। अत्रार्चधातोर्बाहुलकादौणादिकोऽतिः प्रत्ययस्ततोऽनुकम्पायां कः। (अवतात्) हिंसकाद्रक्षकाद्वा (आ) (नीचात्) निकृष्टानि कर्माणि सेवमानात् (उच्चा) उच्चादुत्कृष्टकर्मसेवमानात्। अत्र सुपां सुलुगिति पञ्चम्यैकवचनस्याकारादेशः। (चक्रथुः) कुर्य्याताम् (पातवे) पातुम् (वाः) वारि। वारित्युदकना०। निघं० १। १२। (शयवे) शयानाय (चित्) अपि (नासत्या) सत्यविज्ञानौ (शचीभिः) प्रज्ञाभिः (जसुरये) हिंसकाय (स्तर्यम्) स्तरीषु नौकादियानेषु साधुम् (पिप्यथुः) वर्द्धेथाम्। अत्र व्यत्ययेन परस्मैपदम्। (गाम्) पृथिवीम् ॥ २२ ॥
Connotation: - हे मनुष्या यूयं शत्रुनाशकस्य मित्रपूजकस्य जनस्य सत्कारं कुरुत तस्मै पृथिवीं दद्यात च। यथा वायुसूर्यौ भूमिवृक्षेभ्यो जलमुत्कृष्य वर्षयित्वा सर्वं वर्धयतस्तथैवोत्कृष्टैः कर्मभिर्जगद्वर्धयत ॥ २२ ॥

DR. TULSI RAM

Word-Meaning: - Ashvins, lovers and defenders of truth and the facts of life, with your noble actions of science and husbandry, you raise the water from the lowest level as that of a well or lake to the higher level for the drink of the violent as well as of the worshipper, and you develop the dry cow to fertility for the drooping, depressed and the exhausted humanity.

ACHARYA DHARMA DEVA VIDYA MARTANDA

The same subject is continued.

Anvay:

O men of true knowledge, with your wisdom, you use your power to protect the people from a wicked mean person engaged in doing ignoble deeds, coming from a man of violent nature and also through a good man coming from one who respects all righteous persons and who himself is engaged in doing noble deeds. For a person who sleeps well (as a result of proper exertion in day time) and for a destroyer of wicked persons, you multiply good water for the use of boats and land for distribution among the industrious needy men.

Word-Meaning: - [शरस्य ] हिंसकस्य = of a man of violent nature. [जसुरये] हिंसकाय = Here for the destroyer of enemies.
Connotation: - O men, you should honor a man who is destroyer of his enemies and respecter of his friends and give him plots of land. As air and sun cause growth by drawing up water from the earth and trees and by raining it down, in the same manner, you should uplift the world by noble deeds.
Footnote: शर is derived from शू-हिंसायाम् कया ० जसुरये is from जसु-हिंसायाम पुरा: अवतात् is from अव-रक्षणगति कान्ति प्रीतितृष्त्यवगम प्रवेश श्रवण स्वाम्यर्थ याचन क्रियेच्छा व्यवहार दीप्त्यालिंगन हिंसादानभागवृद्धिषु = Here two meanings of fear and have been taken in different contexts.

MATA SAVITA JOSHI

N/A

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - हे माणसांनो! शत्रूंचा नाश करणाऱ्या व मित्रांची प्रशंसा करणाऱ्यांचा सत्कार करा. त्यांना पृथ्वी (भूमी) द्या. जसे वायू व सूर्य, भूमी व वृक्षांपासून जल खेचून घेतात व पर्जन्याद्वारे सर्वांची वाढ करवितात तसेच उत्तम कार्यांनी संसार वाढवा. ॥ २२ ॥