400 बार पढ़ा गया
स त्वम॒स्मदप॒ द्विषो॑ युयो॒धि जा॑तवेदः । अदे॑वीरग्ने॒ अरा॑तीः ॥
अंग्रेज़ी लिप्यंतरण
sa tvam asmad apa dviṣo yuyodhi jātavedaḥ | adevīr agne arātīḥ ||
पद पाठ
सः । त्वम् । अ॒स्मत् । अप॑ । द्विषः॑ । यु॒यो॒धि । जा॒त॒ऽवे॒दः॒ । अदे॑वीः । अ॒ग्ने॒ । अरा॑तीः ॥ ८.११.३
400 बार पढ़ा गया
ऋग्वेद » मण्डल:8» सूक्त:11» मन्त्र:3
| अष्टक:5» अध्याय:8» वर्ग:35» मन्त्र:3
| मण्डल:8» अनुवाक:2» मन्त्र:3
शिव शंकर शर्मा
ईश्वर की प्रार्थना इससे कही जाती है।
पदार्थान्वयभाषाः - (जातवेदः) हे सर्वज्ञ ! हे सर्वविज्ञानकारण हे सर्वधन (सः+त्वम्) वह तू (अस्मत्) हम लोगों से (द्विषः) द्वेषों और शत्रुओं को (अप+युयोधि) दूर कर दे। (अग्ने) हे ईश ! तू (अदेवीः) देवोपासनारहित (अरातीः) दुःखकारिणी शत्रुताओं को भी दूर कर दे ॥३॥
भावार्थभाषाः - ईश्वरोपासक प्रथम सर्व द्वेषों और कामादिक शत्रुओं को दूर करें। तदर्थ परमात्म-प्रार्थना भी करें ॥३॥
आर्यमुनि
पदार्थान्वयभाषाः - (जातवेदः, अग्ने) हे सब कर्मों के जाननेवाले परमात्मन् ! (द्विषः) शत्रुओं को (अदेवीः, अरातीः) और उनकी दुष्ट सेना को (अस्मत्) हमसे (त्वम्, अप, युयोधि) आप पृथक् करें ॥३॥
भावार्थभाषाः - हे सर्वव्यापक तथा सर्वरक्षक परमात्मन् ! आप हमारे शत्रुओं और उनके साथी दुष्ट जनों से हमारी सदैव रक्षा करें, क्योंकि आप सब कर्मों के जाननेवाले हैं ॥३॥
हरिशरण सिद्धान्तालंकार
'द्वेष व अदान' से दूर
पदार्थान्वयभाषाः - [१] हे (जातवेदः) = सब के अन्दर वर्तमान [ जाते जाते विद्यते] सर्वज्ञ [जातं जातं वेत्ति ] प्रभो ! (स त्वम्) = वे आप (अस्मत्) = हमारे से (द्विषः) = द्वेष की भावनाओं को (अपयुयोधि) = सुदूर पृथक् करिये। सब में आपकी उपस्थिति को देखते हुए हम द्वेष की भावना से दूर रहें। [२] हे (अग्ने) = अग्रेणी प्रभो! (अदेवा:) = दिव्य भावनाओं की विनाशक (अरातीः) = अदान की वृत्तियों को भी हमारे से दूर करिये।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- प्रभु स्मरण करते हुए हम द्वेष व अदान [कृपणता] की वृत्ति से दूर रहें।
शिव शंकर शर्मा
ईश्वरप्रार्थनोच्यते।
पदार्थान्वयभाषाः - हे जातवेदः=जातं जातं सर्वं वस्तु वेत्तीति जातवेदाः। जातानि वेदांसि विज्ञानानि यस्मात् स जातवेदाः। जातेषु पदार्थेषु वेद्यो जातवेदाः। तत्सम्बोधने हे जातवेदः=सर्वज्ञ ! स त्वम्। अस्मदस्मत्तः। द्विषो=द्वेषान् शत्रूंश्च। अपयुयोधि=पृथक् कुरु। हे अग्ने ! अदेवीः=देवोपासनारहिताः। अरातीः=दुखकारिणीः शत्रुताश्च। दूरीकुरु ॥३॥
आर्यमुनि
पदार्थान्वयभाषाः - (जातवेदः, अग्ने) कर्मणां ज्ञातः परमात्मन् ! (द्विषः) शत्रून् (अदेवीः, अरातीः) दुष्टास्तत्सेनाश्च (अस्मत्) अस्मत्तः (त्वम्, अप, युयोधि) त्वं पृथक्कुरु ॥३॥
डॉ. तुलसी राम
पदार्थान्वयभाषाः - O jataveda, omniscient over everything in existence, ward off from us all forces of hate, jealousy and malignity and all impiety and selfish meanness.
