वांछित मन्त्र चुनें
698 बार पढ़ा गया

अहि॑रिव भो॒गैः पर्ये॑ति बा॒हुं ज्याया॑ हे॒तिं प॑रि॒बाध॑मानः। ह॒स्त॒ध्नो विश्वा॑ व॒युना॑नि वि॒द्वान्पुमा॒न्पुमां॑सं॒ परि॑ पातु वि॒श्वतः॑ ॥१४॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

ahir iva bhogaiḥ pary eti bāhuṁ jyāyā hetim paribādhamānaḥ | hastaghno viśvā vayunāni vidvān pumān pumāṁsam pari pātu viśvataḥ ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

अहिः॑ऽइव। भो॒गैः। परि॑। ए॒ति॒। बा॒हुम्। ज्यायाः॑। हे॒तिम्। प॒रि॒ऽबाध॑मानः। ह॒स्त॒ऽघ्नः। विश्वा॑। व॒युना॑नि। वि॒द्वान्। पुमा॑न्। पुमां॑सम्। परि॑। पा॒तु॒। वि॒श्वतः॑ ॥१४॥

698 बार पढ़ा गया
ऋग्वेद » मण्डल:6» सूक्त:75» मन्त्र:14 | अष्टक:5» अध्याय:1» वर्ग:21» मन्त्र:4 | मण्डल:6» अनुवाक:6» मन्त्र:14


स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर राजा और भृत्य परस्पर कैसे वर्त्तें, इस विषय को कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे राजन् ! जो (हस्तघ्नः) हाथों से मारनेवाला (ज्यायाः) प्रत्यञ्चा के सम्बन्धी (हेतिम्) वज्र के समान बाण को (परिबाधमानः) सब ओर से रोकता और (विद्वान्) जानने योग्य को जानता हुआ (पुमान्) पुरुषार्थी जन (अहिरिव) मेघ के समान (भोगैः) भोगों के साथ (बाहुम्) अपने स्वामी की भुजा को और (विश्वा) समस्त (वयुनानि) ज्ञानों को (परि, एति) सब ओर से प्राप्त होता है वा (विश्वतः) सब ओर से (पुमांसम्) पुरुषार्थी की (परि, पातु) अच्छे प्रकार पालना करे, उसका सर्वदा सत्कार करो ॥१४॥
भावार्थभाषाः - हे वीरो ! जो राजा समस्त मेघ के समान भोगवृष्टि करता है तथा समग्रविद्यायुक्त होता हुआ सब की सब ओर से तृप्ति करता है, उसकी सब जन सब ओर से निरन्तर रक्षा करें ॥१४॥

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

हस्तघ्नः

पदार्थान्वयभाषाः - [१] (हस्त) = समीपवर्ती प्रकोष्ठ में स्थित हुआ हुआ यह डोरी के आघात से आहत होता है, सो इसे 'हस्तघ्न' कहते हैं। यह (हस्तघ्नः) = हस्तघ्न (बाहुं पर्येति) = बाहु को इस प्रकार परिवेष्टित कर लेता है (इव) = जैसे कि (अहिः) = साँप (भोगैः) = अपने शरीरावयवों से किसी की बाहु को घेर लेता है। इस प्रकार यह (ज्याया:) = धनुष की डोरी के (हेतिम्) = आघात को (परिबाधमानः) = रोकनेवाला होता है। हस्तघ्न हमें डोरी के आघात से बचाता है। [२] इस 'हस्तघ्न' द्वारा ज्या की हेति से अपना बचाव करता हुआ, (विश्वा वयुनानि) = सब प्रज्ञानों को (विद्वान्) = जानता हुआ, युद्ध की सब नीतियों को समझता हुआ, (पुमान्) = वीर पुरुष (पुमांसम्) = वीर सैनिकों का (विश्वतः परिपातु) = सर्वतः रक्षण करे, वीर सेनानी वीर सैनिकों का रक्षण करनेवाला हो, अनीति से उन्हें यों ही रणाग्नि में न झोंक दे ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- हस्तघ्न हमें धनुष की डोरी के आघात से बचाये । हस्तघ्न को धारण करनेवाला वीर सेनानी युद्ध नीति को समझता हुआ वीर सैनिकों की व्यर्थ में हत्या न होने दे।

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुना राजा भृत्याश्च परस्परं कथं वर्तेरन्नित्याह ॥

अन्वय:

हे राजन् ! यो हस्तघ्नो ज्याया हेतिं परिबाधमानो विद्वान् पुमान्नहिरिव भोगैः सह बाहुं विश्वा वयुनानि च पर्येति विश्वतः पुमांसं परि पातु तं सर्वदा सत्कुर्याः ॥१४॥

पदार्थान्वयभाषाः - (अहिरिव) मेघ इव (भोगैः) (परि) (एति) परितः प्राप्नोति (बाहुम्) पत्युर्भुजम् (ज्यायाः) प्रत्यञ्चायाः (हेतिम्) वज्रवद्बाणम् (परिबाधमानः) सर्वतो निरुन्धानः (हस्तघ्नः) यो हस्ताभ्यां हन्ति (विश्वा) सर्वाणि (वयुनानि) ज्ञानानि (विद्वान्) यो वेदितव्यं वेत्ति (पुमान्) पुरुषार्थी (पुमांसम्) पुरुषार्थिनम् (परि) सर्वतः (पातु) रक्षतु (विश्वतः) सर्वतः ॥१४॥
भावार्थभाषाः - हे वीरा ! यो राजा सर्वान् मेघवद्भोगवृष्टिं करोति समग्रविद्यायुक्तः सन् सर्वान् सर्वतः प्रीणाति तं सर्वेऽभितः सततं रक्षन्तु ॥१४॥

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Wrapped round the arm of a warring man of action like the coils of a snake, like an arm guard protecting the shooting arm against the strike back of the bow string after the shot of an arrow, or against the recoil of a gun, the man of knowledge well versed in all the ways of life and the world should protect the man of bold action all round.

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

How should the king and his attendants deal with one another-is told.

अन्वय:

O king ! honor that learned person well, who discharging arrows from the bow-string and protecting the arms of his master and extirpating the opposing foe from all sides, rains all with enjoyable objects, like the cloud and guards all industrious persons, knowing his duties properly.

भावार्थभाषाः - O heroes! you should protect from all sides, that king, who rain all enjoyable objects like the cloud and being endowed with the knowledge of all sciences, pleases and satisfies all by all means.

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - हे वीरांनो ! जो राजा संपूर्ण मेघाप्रमाणे भोगवृष्टी करतो व विद्यायुक्त करतो, सर्वांना सर्व दृष्टीने तृप्त करतो त्याचे सर्वांनी सर्व तऱ्हेचे रक्षण करावे. ॥ १४ ॥