वांछित मन्त्र चुनें

अस॑श्चन्ती॒ भूरि॑धारे॒ पय॑स्वती घृ॒तं दु॑हाते सु॒कृते॒ शुचि॑व्रते। राज॑न्ती अ॒स्य भुव॑नस्य रोदसी अ॒स्मे रेतः॑ सिञ्चतं॒ यन्मनु॑र्हितम् ॥२॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

asaścantī bhūridhāre payasvatī ghṛtaṁ duhāte sukṛte śucivrate | rājantī asya bhuvanasya rodasī asme retaḥ siñcataṁ yan manurhitam ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

अस॑श्चन्ती॒ इति॑। भूरि॑धारे॒ इति॒ भूरि॑ऽधारे। पय॑स्वती॒ इति॑। घृ॒तम्। दु॒हा॒ते॒ इति॑। सु॒ऽकृते॑। शुचि॑व्रते॒ इति॒ शुचि॑ऽव्रते। राज॑न्ती॒ इति॑। अ॒स्य। भुव॑नस्य। रो॒द॒सी॒ इति॑। अ॒स्मे इति॑। रेतः॑। सि॒ञ्च॒त॒म्। यत्। मनुः॑ऽहितम् ॥२॥

ऋग्वेद » मण्डल:6» सूक्त:70» मन्त्र:2 | अष्टक:5» अध्याय:1» वर्ग:14» मन्त्र:2 | मण्डल:6» अनुवाक:6» मन्त्र:2


421 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर वे कैसे हैं, इस विषय को कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे मनुष्यो ! जो (असश्चन्ती) अलग-अलग वर्त्तमान (भूरिधारे) जिनकी बहुत धारायें विद्यमान (पयस्वती) जो बहुत जल से युक्त (सुकृते) जो ईश्वर ने सुन्दर बनाये वा अच्छे कर्म करानेवाले और (शुचिव्रते) पवित्र कर्मयुक्त हैं तथा (अस्य) इस (भुवनस्य) ब्रह्माण्ड के सम्बन्ध में (राजन्ती) प्रकाशमान हैं, वे (रोदसी) आकाश और पृथिवी (अस्मे) हम लोगों में (यत्) जो (मनुर्हितम्) मनुष्यों का हित करनेवाला है, उस (घृतम्) जल को (दुहाते) पूर्ण करते हैं, उस (रेतः) जल वा वीर्य्य को (सिञ्चतम्) सींचते हैं, उन्हें यथावत् उपकार के लिये प्राप्त होओ ॥२॥
भावार्थभाषाः - हे मनुष्यो ! सूर्य्य और भूमि ही सब जगत् की रक्षा के निमित्त, बहुत उदक आदि पदार्थयुक्त और सब के काम को पूर्ण करते हैं, उनको यथावत् जानकर कार्य्य की सिद्धि के लिये अच्छे प्रकार उनका प्रयोग करो ॥२॥
421 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

में माधुर्य का दोहन

पदार्थान्वयभाषाः - [१] (असश्चन्ती) = परस्पर सक्त न होते हुए [असज्यमाने], एक-दूसरे से दूर विद्यमान, (भूरिधारे) = खूब ही धारण शक्ति से युक्त (पयस्वती) = आप्यायन व वर्धन के तत्त्वोंवाले, (शुचिव्रते) = पवित्र व्रतोंवाले ये द्यावापृथिवी सुकृते शुभ कर्म करनेवाले के लिये (घृतं दुहाते) = मलों के क्षरण व दीप्ति को प्रपूरित करते हैं । [२] (अस्य) = इस (भुवनस्य) = भुवन का राजन्ती शासन करते हुए (रोदसी) = ये द्यावापृथिवी (अस्मे) = हमारे लिये रेत: उस शक्ति का सिञ्चतम् सेचन करें, (यत्) = जो शक्ति (मनुर्हितम्) = विचारशील पुरुष के लिये हितकर है।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- द्यावापृथिवी हमारे जीवन में उस शक्ति का संचार करते हैं, जो हमारे लिये हितकर होती है।
421 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्ते कथंभूते इत्याह ॥

अन्वय:

हे मनुष्या ! येऽसश्चन्ती भूरिधारे पयस्वती सुकृते शुचिव्रतेऽस्य भुवनस्य राजन्ती रोदसी अस्मे यन्मनुर्हितं तद् घृतं दुहाते तद्रेतश्च सिञ्चतं ते यथावदुपकारायाऽनयन्तु ॥२॥

पदार्थान्वयभाषाः - (असश्चन्ती) पृथक् पृथग्वर्त्तमाने (भूरिधारे) भूरि बह्व्यो धारा ययोस्ते (पयस्वती) बहूदकयुक्ते (घृतम्) उदकम् (दुहाते) पिपृते (सुकृते) ईश्वरेण सुष्ठु निर्मिते सुकृतकर्मनिमित्ते वा (शुचिव्रते) पवित्रकर्मयुक्ते (राजन्ती) प्रकाशमाने (अस्य) (भुवनस्य) ब्रह्माण्डस्य (रोदसी) द्यावापृथिव्यौ (अस्मे) अस्मासु (रेतः) उदकं वीर्यं वा (सिञ्चतम्) सिञ्चतः। अत्र पुरुषव्यत्ययः (यत्) (मनुर्हितम्) मनुष्येभ्यो हितम् ॥२॥
भावार्थभाषाः - हे मनुष्या ! सूर्यभूमी एव सर्वस्य पालननिमित्ते बहूदकादिपदार्थयुक्ते सर्वेषां कामं पूरयतस्ते यथावद्विज्ञाय कार्यसिद्धये सम्प्रयुङ्ध्वम् ॥२॥
421 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Both separate yet releasing together abundant streams of liquid vitality, they are holy in action and pure of purpose and discipline of the divine law, and they give us ceaseless showers of milk and water. Shining over and illuminating this world, O sun and earth, let streams of vitality, virility and fertility flow down to us for the good of humanity.
421 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

How are they (the earth and the heaven )-is told.

अन्वय:

O men ! the earth and the heaven are separate, with many streams, full of much water, made by God for doing good and pure deeds, shining, pour out for us water or genial flow, that is beneficial to all men. Use them for the benefit of all beings.

भावार्थभाषाः - O men ! the sun and earth are nourishers of all, endowed with water and other useful things and fulfillers of the use them for the desires of all. Know their properties and accomplishment of many purposes.
421 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - हे माणसांनो! सूर्य व भूमीच सर्व जगाचे पालन करण्याचे निमित्त आहेत. जल इत्यादी पदार्थांनी युक्त असून सर्वांचे काम पूर्ण करतात. त्यांना यथायोग्य जाणून कार्यसिद्धीसाठी त्यांचा चांगल्या प्रकारे उपयोग करून घ्या. ॥ २ ॥