वांछित मन्त्र चुनें
379 बार पढ़ा गया

आ नो॑ दे॒वः स॑वि॒ता त्राय॑माणो॒ हिर॑ण्यपाणिर्यज॒तो ज॑गम्यात्। यो दत्र॑वाँ उ॒षसो॒ न प्रती॑कं व्यूर्णु॒ते दा॒शुषे॒ वार्या॑णि ॥८॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

ā no devaḥ savitā trāyamāṇo hiraṇyapāṇir yajato jagamyāt | yo datravām̐ uṣaso na pratīkaṁ vyūrṇute dāśuṣe vāryāṇi ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

आ। नः॒। दे॒वः। स॒वि॒ता। त्राय॑माणः। हिर॑ण्यऽपाणिः। य॒ज॒तः। ज॒ग॒म्या॒त्। यः। दत्र॑ऽवान्। उ॒षसः॑। न। प्रती॑कम्। वि॒ऽऊ॒र्णु॒ते। दा॒शुषे॑। वार्या॑णि ॥८॥

379 बार पढ़ा गया
ऋग्वेद » मण्डल:6» सूक्त:50» मन्त्र:8 | अष्टक:4» अध्याय:8» वर्ग:9» मन्त्र:3 | मण्डल:6» अनुवाक:5» मन्त्र:8


स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर विद्वान् जन क्या करें, इस विषय को कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे मनुष्यो ! (यः) जो (दत्रवान्) दान देनेवाला (हिरण्यपाणिः) हाथ में सुवर्णादि लिये हुए और (यजतः) सङ्ग करनेवाला (देवः) दिव्यगुण, कर्म, स्वभावयुक्त (सविता) सूर्य के तुल्य (त्रायमाणः) रक्षक जन (उषसः) प्रभातवेला के (न) समान समय से (दाशुषे) देनेवाले के लिये (प्रतीकम्) प्रतीति करनेवाले पदार्थ और (वार्याणि) स्वीकार करने योग्य पदार्थों को (व्यूर्णुते) आच्छादित करता है तथा (नः) हम लोगों को (आ, जगम्यात्) सब ओर से निरन्तर प्राप्त हो, उसको हम लोग सदा सुखी करें ॥८॥
भावार्थभाषाः - हे मनुष्यो ! जो दानशील प्रभातवेला के समान सुन्दर प्रकाश करनेवाले जन सब के लिये विद्या और अभयदान देते हैं, वे संसार में श्रेष्ठ गिने जाते हैं ॥८॥

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

सविता

पदार्थान्वयभाषाः - [१] (नः) = हमारे लिये (देवः सविता) = यह प्रकाशमय, कर्मों में प्रेरित करनेवाला सूर्य (आजगम्यात्) = प्राप्त हो । जो सूर्य (त्रायमाण:) = हमारा रक्षण करता है। (हिरण्यपाणिः) = हितरमणीय हाथोंवाला है, अपने किरणरूप हाथों में स्वर्ण को लिये हुए है। (यजतः) = संगतिकरण योग्य है । [२] (यः) = जो सूर्य (दत्रवान्) = सब धनोंवाला है। (उषसः न प्रतीकम्) = उषा के मुख के समान है, उषा का प्रारम्भ करनेवाला है। उषा सूर्य का पूर्वाभास ही तो है। यह सूर्य (दाशुषे) = दाश्वान् के लिये, सूर्य के प्रति अपना अर्पण करनेवाले के लिये, सूर्य के सम्पर्क में चलनेवाले के लिये (वार्याणि) = सब वरणीय स्वास्थ्य आदि धनों को (व्युर्णुते) = प्रकट करता है।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- सूर्य हमें रोगकृमियों के आक्रमण से बचाता है, इसकी किरणों में स्वर्ण है, यह हमारे लिये स्वास्थ्य आदि धनों को प्रकट करता है।

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनर्विद्वांसः किं कुर्य्युरित्याह ॥

अन्वय:

हे मनुष्या ! यो दत्रवान् हिरण्यपाणिर्यजतो देवः सविता त्रायमाण उषसो न समयाद्दाशुषे प्रतीकं वार्याणि च व्यूर्णुते नोऽस्मानाऽऽजगम्यात्तं वयं सदा सुखयेम ॥८॥

पदार्थान्वयभाषाः - (आ) (नः) अस्मान् (देवः) दिव्यगुणकर्मस्वभावः (सविता) सूर्य इव (त्रायमाणः) रक्षकः (हिरण्यपाणिः) हिरण्यं सुवर्णादिकं पाणौ हस्ते यस्य सः (यजतः) सङ्गन्ता (जगम्यात्) भृशं प्राप्नुयात् (यः) (दत्रवान्) दानवान् (उषसः) प्रभातवेलायाः (न) इव (प्रतीकम्) प्रतीतिकरम् (व्यूर्णुते) आच्छादयति (दाशुषे) दात्रे (वार्याणि) स्वीकर्त्तुमर्हाणि वस्तूनि ॥८॥
भावार्थभाषाः - हे मनुष्या ! ये दानशीलाः प्रभातवेलावत्सुप्रकाशकाः सर्वेभ्यो विद्याऽभयदाने प्रयच्छन्ति ते जगति वरा गण्यन्ते ॥८॥

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - May the divine and refulgent Savita, creator, preserver and generator of golden handed charity, loving and adorable, come and bless us, he who, all giving, opens up treasures of wealth for the generous giver like the first lights of the dawn.

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

What should the enlightened men do-is further told.

अन्वय:

O men! let us always make that man happy, who being a liberal donor, has gold and other things in his hand, is unifier, endowed with divine merits, actions and temperament, is protecting like the sun, who like the dawn gives to a donor knowledge and acceptable articles. Let such a noble person come to us.

भावार्थभाषाः - Those men are considered good in the world, who are liberal donors, good illuminators like the dawn and givers of knowledge and the gift of fearlessness to all.

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - हे माणसांनो ! जी दानी व उषःकालाप्रमाणे चांगला प्रकाश देणारी माणसे सर्वांना अभयदान देतात ती जगात श्रेष्ठ समजली जातात. ॥ ८ ॥