वांछित मन्त्र चुनें

स॒कृद्ध॒ द्यौर॑जायत स॒कृद्भूमि॑रजायत। पृश्न्या॑ दु॒ग्धं स॒कृत्पय॒स्तद॒न्यो नानु॑ जायते ॥२२॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

sakṛd dha dyaur ajāyata sakṛd bhūmir ajāyata | pṛśnyā dugdhaṁ sakṛt payas tad anyo nānu jāyate ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

स॒कृत्। ह॒। द्यौः। अ॒जा॒य॒त॒। स॒कृत्। भूमिः॑। अ॒जा॒य॒त॒। पृश्न्याः॑। दु॒ग्धम्। स॒कृत्। पयः॑। तत्। अ॒न्यः। न। अनु॑। जा॒य॒ते॒ ॥२२॥

ऋग्वेद » मण्डल:6» सूक्त:48» मन्त्र:22 | अष्टक:4» अध्याय:8» वर्ग:4» मन्त्र:6 | मण्डल:6» अनुवाक:4» मन्त्र:22


445 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

अब प्रजा के कृत्य को कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे मनुष्यो ! जैसे (ह) निश्चय के साथ (द्यौः) सूर्य (सकृत्) एकवार (अजायत) उत्पन्न होता है तथा (भूमिः) भूमि (सकृत्) एकवार (अजायत) उत्पन्न होती है और (पृश्न्याः) अन्तरिक्ष में उत्पन्न होनेवाली सृष्टियाँ (सकृत्) एकवार उत्पन्न होती हैं तथा (दुग्धम्) दूध और (पयः) जल एकवार उत्पन्न होता है (तत्) उससे (अन्यः) और (न) नहीं (अनु, जायते) अनुकरण करता, वैसे तुम जानो ॥२२॥
भावार्थभाषाः - हे विद्वानो ! जिस ईश्वर ने सूर्य आदि जगत् एकवार उत्पन्न किया, वह इस सृष्टि के साथ नहीं उत्पन्न होता, किन्तु इस सृष्टि से भिन्न अर्थात् भेद को प्राप्त होकर सबको शीघ्र उत्पन्न करता है, उसी का ध्यान तुम लोग करो ॥२२॥ इस सूक्त में अग्नि, मरुत्, पूषा, पृश्नि, सूर्य, भूमि, विद्वान्, राजा और प्रजा के कृत्य का वर्णन होने से इस सूक्त के अर्थ की इससे पूर्व सूक्त के अर्थ के साथ सङ्गति जाननी चाहिये ॥ यह अड़तालीसवाँ सूक्त और चतुर्थ वर्ग समाप्त हुआ ॥
445 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

पूर्ण मिदम्

पदार्थान्वयभाषाः - [१] (ह) = निश्चय से (द्यौः) = यह द्युलोक (सकृत्) = एक बार (अजायत) = बनाया गया। प्रभु के ज्ञान व बल से प्रकृति के द्वारा इस द्युलोक का निर्माण हुआ और वैसा ही निर्माण सदा से होता चला आ रहा है। इसके निर्माण में अगली-अगली सृष्टि में कोई उत्कर्ष व सुधार कर दिया जाता हो सो बात नहीं है। प्रथम रचना में कमी के अनुभव होने पर उसके दूर करने के लिये यत्न होते हैं। मानव रचनाओं में ऐसा होता ही है। प्रतिवर्ष मोटर इंजन का नया रूप [New Model] हमारे सामने आता है। मानव ज्ञान की अपूर्णता से ऐसा होता ही है, परन्तु प्रभु तो पूर्ण हैं, सो उनकी रचना भी पूर्ण है 'पूर्णमदः पूर्णमिदम्' । इसमें परिवर्तन की आवश्यकता नहीं। इसी प्रकार (सकृत्) = एक बार ही (भूमिः) = यह पृथिवी (अजायत) = प्रादुर्भूत हो गयी । नित्य नये-नये रूपों में यह आती जाये ऐसा नहीं होता 'यथा पूर्णमकल्पत्' । [२] (पृश्न्या:) = [मरुतां मातुः] प्राणसाधकों के जीवनों का निर्माण करनेवाली यह प्रकाश की स्पर्शक वेदवाणी रूप धेनु का (पयः) = ज्ञानदुग्ध (सकृत्) = एक बार ही (दुग्धम्) = दोहा गया । वेदज्ञान अजरामर है, इसमें परिवर्तन नहीं होता रहता । (तद् अनु) = उस ज्ञान के बाद (अन्यः न जायते) = अन्य ज्ञान का प्रादुर्भाव नहीं होता। वेदज्ञान की अपूर्ण करने के लिये नया-नया ज्ञान नहीं दिया जाता रहता। यह ज्ञान स्वयं अपने में पूर्ण है, उसमें किसी परिवर्तन की अपेक्षा नहीं होती।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- प्रभु की बनायी हुई सृष्टि पूर्ण है, परिवर्तन की अपेक्षा नहीं रखती। प्रभु से दिया गया ज्ञान भी पूर्ण है, वह भी परिवर्तनापेक्षी नहीं । इस ज्ञान को प्राणसाधना के द्वारा [योग द्वारा] प्राप्त करनेवाला व्यक्ति 'ऋजिरवा' बनता है, सदा ऋजुमार्ग से गति करता है [ऋजु शिव गतौ] यह 'ऋजिश्वा' ही अगले सूक्त का ऋषि है -
445 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

अथ प्रजाकृत्यमाह ॥

अन्वय:

हे मनुष्या ! यथा ह द्यौः सकृदजायत भूमिः सकृदजायत पृश्न्याः सकृज्जायन्ते दुग्धं पयश्च सकृज्जायते तदन्यो नानु जायते तथैव यूयं विजानीत ॥२२॥

पदार्थान्वयभाषाः - (सकृत्) एकवारम् (ह) खलु (द्यौः) सूर्यः (अजायत) जायते (सकृत्) एकवारम् (भूमिः) (अजायत) जायते (पृश्न्याः) अन्तरिक्षे भवाः सृष्टयः (दुग्धम्) (सकृत्) (पयः) उदकम् (तत्) तस्मात् (अन्यः) भिन्नः (न) (अनु) (जायते) ॥२२॥
भावार्थभाषाः - हे विद्वांसो ! येनेश्वरेण सूर्यादिकं जगद्युगपदुत्पाद्यते स एतया सृष्ट्या सह न जायतेऽस्या भिन्नः सन् सर्वं सद्यो जनयति तमेव यूयं ध्यायतेति ॥२२॥ अत्राग्निमरुत्पूषन्पृश्निसूर्य्यभूमिविद्वद्राजप्रजाकृत्यवर्णनादेतदर्थस्य पूर्वसूक्तार्थेन सह सङ्गतिर्वेद्या ॥ इत्यष्टचत्वारिंशत्तमं सूक्तं चतुर्थो वर्गश्च समाप्तः ॥
445 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - The sun is born one and once unique, the earth is bom one and once, unique, the skies and stars, milk and waters all are one, born once and unique. None else is bom after exactly the same. That other, the creator is never bom.
445 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The duty of the people-is told.

अन्वय:

O men ! you should know that the sun is born once, the earth is born once; the creations in the firmament are also made once like milk of cow and water. You should know that. Nothing is exactly like that Omniscient God.

भावार्थभाषाः - O men ! God makes the sun and other things in the world simultaneously; but He Himself is not born with this creation. He creates this world together. You should always meditate on Him.
445 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - हे विद्वानांनो ! ज्या ईश्वराने सूर्य इत्यादी जग उत्पन्न केलेले आहे ते सृष्टीबरोबर एकदाच उत्पन्न होत नाही, तर वेगवेगळ्या भेदाने उत्पन्न होते, हे तुम्ही जाणा. ॥ २२ ॥