वांछित मन्त्र चुनें

प॒रो हि मर्त्यै॒रसि॑ स॒मो दे॒वैरु॒त श्रि॒या। अ॒भि ख्यः॑ पूष॒न्पृत॑नासु न॒स्त्वमवा॑ नू॒नं यथा॑ पु॒रा ॥१९॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

paro hi martyair asi samo devair uta śriyā | abhi khyaḥ pūṣan pṛtanāsu nas tvam avā nūnaṁ yathā purā ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

प॒रः। हि। मर्त्यैः॑। असि॑। स॒मः। दे॒वैः। उ॒त। श्रि॒या। अ॒भि। ख्यः॒। पू॒ष॒न्। पृत॑नासु। नः॒। त्वम्। अव॑। नू॒नम्। यथा॑। पु॒रा ॥१९॥

ऋग्वेद » मण्डल:6» सूक्त:48» मन्त्र:19 | अष्टक:4» अध्याय:8» वर्ग:4» मन्त्र:3 | मण्डल:6» अनुवाक:4» मन्त्र:19


363 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

मनुष्यों को कैसा होना चाहिये, इस विषय को कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे (पूषन्) पुष्टि करनेवाले ! (यथा) जैसे (हि) जिस कारण (पुरा) पहिले (त्वम्) आप (नः) हमारी (पृतनासु) मनुष्य सेनाओं में (अभि, ख्यः) सब ओर से अच्छे प्रकार कथन करते हैं, वैसे (नूनम्) निश्चित (मर्त्यैः) साधारण मनुष्य वा (देवैः) विद्वान् (उत) और (श्रिया) लक्ष्मी के साथ (परः) उत्कृष्ट अत्युत्तम वा (समः) समान (असि) हैं इससे (अवा) रक्षा कीजिये ॥१९॥
भावार्थभाषाः - जो विद्वानों के तुल्य है वह विद्वान्, जो मनुष्यों के तुल्य है वह मध्यम, और जो पशुओं के तुल्य है वह अधम मनुष्य है, इसको सब जानें ॥१९॥
363 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

मर्त्यैः परः, देवैः समः

पदार्थान्वयभाषाः - [१] हे (पूषन्) = पोषक प्रभो! आप (हि) = निश्चय से (मर्यैः परः असि) = सब मनुष्यों से परस्तात् स्थित हैं, मुक्त पुरुष भी आपकी समता नहीं कर सकते (उत) = और (श्रिया) = श्री के दृष्टिकोण से (देवः सम:) = सब देवों के समान हैं, सूर्य, चन्द्र, तारे व अन्य सब देवों की दीप्ति आप से ही तो होती है। [२] हे पोषक प्रभो ! (त्वम्) = आप (नः) = हमें (पृतनासु) = संग्रामों में (अभिख्यः) = अनुग्रह दृष्टि से देखिये, आप से ध्यान किये गये हम संग्रामों में विजयी हों। आप (नूनम्) = अब भी (यथा पुरा) = पहले की तरह (अवा) = हमारा रक्षण करिये। आप ही सदा उपासकों का रक्षण करते आये हैं। हम भी उपासक बनें और आपके रक्षणीय हों ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- मनुष्य पूर्ण उन्नत होकर भी प्रभु से न्यून ही रहता है। सूर्यादि सब देव प्रभु की दीप्ति से दीप्त हैं। प्रभु ही संग्रामों में हमारा रक्षण करते हैं। हम सदा प्रभु द्वारा रक्षित हों।
363 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

मनुष्यैः कीदृशैर्भवतिव्यमित्याह ॥

अन्वय:

हे पूषन् ! यथा हि पुरा त्वं नः पृतनास्वभि ख्यस्तथा नूनं मर्त्यैर्देवैरुत श्रिया सह परः समोऽस्यतोऽवा ॥१९॥

पदार्थान्वयभाषाः - (परः) उत्कृष्टः (हि) यतः (मर्त्यैः) मनुष्यैः सह (असि) (समः) तुल्यः (देवैः) विद्वद्भिः (उत) अपि (श्रिया) लक्ष्म्या (अभि) (ख्यः) प्रकथयसि (पूषन्) पुष्टिकर्त्तः (पृतनासु) मनुष्यसेनासु (नः) अस्माकम् (त्वम्) (अवा) अत्र निपातस्य चेति दीर्घः। (नूनम्) निश्चितम् (यथा) (पुरा) ॥१९॥
भावार्थभाषाः - यो विद्वद्भिस्तुल्यः स विद्वान् यो मनुष्यैः सदृशः स मध्यमो य पशुभिस्सदृशः सोऽधमो मनुष्योऽस्तीति सर्वे जानन्तु ॥१९॥
363 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Pusha, giver of nourishment and sustenance, you are highest among mortals by nobility and grace, equal to the brilliant in nature and humanity in generosity. Watch us, guard us in the battles of life and protect and promote us as ever before.
363 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

How should men be-is told.

अन्वय:

O nourisher of men ! protect us in the armies, as before, and tell us (about our duties). You are equal to or even exalted with ordinary men or highly learned persons and with wealth, therefore, guard us.

भावार्थभाषाः - All should know that, he, who is like the scholars is a scholar, who is like ordinary men is of medium quality and who is like animals is mean.
363 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - जो विद्वानांप्रमाणे असतो तो विद्वान, जो माणसांप्रमाणे असतो तो मध्यम व जो पशूप्रमाणे असतो तो अधम असतो, हे सर्वांनी जाणावे. ॥ १९ ॥