वांछित मन्त्र चुनें

इ॒ममु॒ त्यम॑थर्व॒वद॒ग्निं म॑न्थन्ति वे॒धसः॑। यम॑ङ्कू॒यन्त॒मान॑य॒न्नमू॑रं श्या॒व्या॑भ्यः ॥१७॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

imam u tyam atharvavad agnim manthanti vedhasaḥ | yam aṅkūyantam ānayann amūraṁ śyāvyābhyaḥ ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

इ॒मम्। ऊँ॒ इति॑। त्यम्। अ॒थ॒र्व॒ऽवत्। अ॒ग्निम्। म॒न्थ॒न्ति॒। वे॒धसः॑। यम्। अ॒ङ्कु॒ऽयन्त॑म्। आ। अन॑यन्। अमू॑रम्। श्या॒व्या॑भ्यः ॥१७॥

ऋग्वेद » मण्डल:6» सूक्त:15» मन्त्र:17 | अष्टक:4» अध्याय:5» वर्ग:20» मन्त्र:2 | मण्डल:6» अनुवाक:1» मन्त्र:17


387 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर बिजुली को किससे निकालें, इस विषय को कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे मनुष्यो ! (वेधसः) बुद्धिमान् विद्वान् जन (श्याव्याभ्यः) रात्रियों में हुई क्रियाओं से (यम्) जिस (अङ्कूयन्तम्) प्रसिद्ध चिह्न प्राप्त होते जिसमें (इमम्) इस (उ) और (त्यम्) जो नहीं प्रत्यक्ष हुआ उस (अग्निम्) बिजुलीरूप अग्नि का (अथर्ववत्) जैसा अथर्ववेद में मन्थन कहा है, वैसे (अमूरम्) मूढ़ से भिन्न का (मन्थन्ति) मन्थन करते और कार्य्य की सिद्धि को (आ, अनयन्) अच्छे प्रकार प्राप्त करते हैं, उसका आप लोग भी मन्थन करके कार्य्यों को सिद्ध करिये ॥१७॥
भावार्थभाषाः - जो विद्वान् जन भूमि, अन्तरिक्ष, वायु, आकाश और सूर्य्य आदि से मन्थन करके बिजुली को निकालते हैं, वे अनेक कार्य्यों के सिद्ध करने को समर्थ होते हैं ॥१७॥
387 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

अग्निमन्थन

पदार्थान्वयभाषाः - [१] (इमम्) = इस (उ) = निश्चय से (त्यम्) = उस प्रसिद्ध अग्निम् अग्नि को, अग्रेणी प्रभु को वेधसः = यज्ञादि कर्मों को करनेवाले बुद्धिमान् पुरुष अथर्ववत् = [अ+थर्व] न डाँवाडोल होनेवाले स्थित प्रज्ञ पुरुष की तरह मन्थन्ति- विचार द्वारा जानने का प्रयत्न करते हैं। 'अथ अर्वाङ्' जैसे अन्दर निरीक्षण करनेवाला पुरुष प्रभु का चिन्तन करता है, इसी प्रकार हम उस प्रभु का विचार करनेवाले बनें। [२] उस प्रभु का चिन्तन करें, यम्-जिस अमूरम् मूढ़ता से शून्य सर्वज्ञ अंकूयन्तम् = स्वाभाविक गतिवाले प्रभु को श्याव्याभ्यः- अन्धकारमयी रात्रियों के लिए, इन अज्ञानान्धकार की रात्रियों को दूर करने के लिये, ['मशकार्थो धूम:' =मशक निवृत्ति के लिये] आनयत् अपने हृदयों में प्राप्त कराते हैं। प्रभु का आभास होते ही सब अज्ञानान्धकार लुप्त होता जाता है।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- हम यज्ञादि कर्मों में प्रवृत्त वेधा बनकर तथा स्थित प्रज्ञ बनकर प्रभु का चिन्तन करें, यह प्रभु-चिन्तन सब अज्ञानान्धकारों को विनष्ट करता है।
387 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनर्विद्युतं कस्मान्निस्सारयेयुरित्याह ॥

अन्वय:

हे मनुष्या ! वेधसः श्याव्याभ्यो यमङ्कूयन्तमिममु त्यमग्निमथर्ववदमूरं मन्थन्ति कार्य्यसिद्धिमाऽऽनयंस्तं यूयमपि मथित्वा कार्य्याणि साध्नुत ॥१७॥

पदार्थान्वयभाषाः - (इमम्) प्रत्यक्षम् (उ) (त्यम्) परोक्षम् (अथर्ववत्) यथाऽथर्ववेदे मन्थनं विहितम् (अग्निम्) विद्युतम् (मन्थन्ति) (वेधसः) मेधाविनो विपश्चितः (यम्) (अङ्कूयन्तम्) यस्मिन्नङ्कूनि प्रसिद्धानि चिह्नानि प्राप्नुवन्ति। अत्र संहितायामिति दीर्घः। (आ) (अनयन्) नयन्ति (अमूरम्) अमूढम् (श्याव्याभ्यः) श्यावीषु रात्रिषु भवाभ्यः क्रियाभ्यः। श्यावीति रात्रिनाम। (निघं०१.७) ॥१७॥
भावार्थभाषाः - ये विद्वांसो भूम्यन्तरिक्षवाय्वाकाशसूर्य्यादिभ्यो मथित्वा विद्युतं निःसारयन्ति तेऽनेकानि कार्य्याण्यलङ्कर्तुं शक्नुवन्ति ॥१७॥
387 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - This actual as well as potential vibrant energy of fire and electricity, scholars of nature produce by rotative friction as described in the Atharva science of Veda, the energy which travels in waves and is far reaching and deep penetrative for darkness and things hidden in darkness.
387 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

From what substances or places should (power/energy Ed.) electricity be derived (hairessed. Ed.) is told.

अन्वय:

O men ! you should also produce electricity by the rubbing process and accomplish many purposes by it as the wise scientists produce it by the process of intelligent rubbing (combustion, Ed) as denoted in the Atharva Veda. This Agni (electricity) has many marks (forms. Ed.) for its manifestation when especially generated or manifested by the processes carried out at nights (any time Ed.) by wise men (technical men or energy scientists. Ed.).

भावार्थभाषाः - Those highly learned scientists who can generate electricity by particular methods of rubbing from the earth, firmament sky water, (like hydro-electricity. Ed.) and sun etc, can accomplish many works.
टिप्पणी: अकि-लक्षणे (भ्वा० ) अङ्कलक्षणे इति चुरादौ। = This mantra is very remarkable for throwing hints about some sources of electricity.
387 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - जे विद्वान भूमी, अन्तरिक्ष, वायू, आकाश व सूर्य इत्यादींद्वारे मंथन करून विद्युत उत्पन्न करतात ते अनेक प्रकारचे कार्य पूर्ण करू शकतात. ॥ १७ ॥