वांछित मन्त्र चुनें
444 बार पढ़ा गया

श्ये॒न आ॑सा॒मदि॑तिः क॒क्ष्यो॒३॒॑ मदो॑ वि॒श्ववा॑रस्य यज॒तस्य॑ मा॒यिनः॑। सम॒न्यम॑न्यमर्थय॒न्त्येत॑वे वि॒दुर्वि॒षाणं॑ परि॒पान॒मन्ति॒ ते ॥११॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

śyena āsām aditiḥ kakṣyo mado viśvavārasya yajatasya māyinaḥ | sam anyam-anyam arthayanty etave vidur viṣāṇam paripānam anti te ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

श्ये॒नः। आ॒सा॒म्। अदि॑तिः। क॒क्ष्यः॑। मदः॑। वि॒श्वावा॑रस्य य॒ज॒तस्य॑। मा॒यिनः॑। सम्। अ॒न्यम्ऽअ॑न्यम्। अ॒र्थ॒य॒न्ति॒। एत॑वे। वि॒दुः। वि॒ऽसान॑म्। प॒रि॒ऽपान॑म्। अन्ति॑। ते ॥११॥

444 बार पढ़ा गया
ऋग्वेद » मण्डल:5» सूक्त:44» मन्त्र:11 | अष्टक:4» अध्याय:2» वर्ग:25» मन्त्र:1 | मण्डल:5» अनुवाक:3» मन्त्र:11


स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - जो मनुष्य (श्येनः) प्रशंसनीय गमनवाले घोड़े के सदृश (आसाम्) इन प्रजाओं की (अदितिः) नहीं नाश होनेवाली प्रकृति और (कक्ष्यः) श्रेणियों में उत्पन्न (मदः) आनन्द (विश्ववारस्य) सम्पूर्ण स्वीकार करने योग्य (यजतस्य) मिले हुए (मायिनः) निकृष्ट बुद्धिवाले के (अन्यमन्यम्) अन्य अन्य को (अर्थयन्ति) अर्थ करते अर्थात् याचते हैं और (एतवे) प्राप्त होने को (अन्ति) समीप में (परिपानम्) सब ओर से पान और (विषाणम्) प्रवेश किये हुए को (सम्, विदुः) उत्तम प्रकार जानते हैं, (ते) वे सुखी होते हैं ॥११॥
भावार्थभाषाः - इस मन्त्र में वाचकलुप्तोपमालङ्कार है । जो विद्वान् जन दुष्ट बुद्धिवालों को श्रेष्ठ बुद्धियुक्त करते हैं और श्येन पक्षी के सदृश दुष्टों का नाश करते हैं, वे जन कल्याणकारक हैं ॥११॥

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

'विषाण-परिवान' प्रभु

पदार्थान्वयभाषाः - [१] (आसाम्) = इन प्रजाओं में (श्येन:) = शंसनीय गतिवाला पुरुष (अदितिः) = [ अ-दिति] अखण्डित स्वास्थ्यवाला होता है । (कक्ष्यः) = उत्तम कटिबन्धनवाला, अर्थात् दृढ़ निश्चयी होता है। [one who has girded up to ones loins] (मदः) = आनन्दमय जीवनवाला होता है। [२] ये व्यक्ति (विश्ववारस्य) = सब से वरने के योग्य (यजतस्य) = पूज्य (मायिनः) = प्रज्ञावाले प्रभु के (एतवे) = प्राप्त करने के लिये (अन्यं अन्यम्) = एक दूसरे को (समर्थयन्ति) = समर्थित करते हैं। प्रेरणा आदि के द्वारा परस्पर प्रभु प्राप्ति के लिये सहायक होते हैं । (ते) = वे परस्पर प्रभु प्रेरणा को देनेवाले व्यक्ति (विषाणम्) = [वि-सन्] उस सब सुखों के दाता (परिपानम्) = सर्वतः रक्षक प्रभु को (अन्तिविदुः) = समीप ही, हृदयों में, जान पाते हैं ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- हम शंसनीय गतिवाले, स्वस्थ, दृढ़ निश्चयी व प्रसन्न वृत्तिवाले बनकर परस्पर प्रभु प्राप्ति के लिये एक दूसरे को प्रेरित करनेवाले हों। प्रभु हमें सब सुखों के देनेवाले हैं तथा हमारे रक्षक होते हुए हमारे ही हृदयों में ही स्थित हैं।

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह ॥

अन्वय:

यो मनुष्यः श्येन इवासामदितिः कक्ष्यो मदश्च विश्ववारस्य यजतस्य मायिनोऽन्यमन्यमर्थयन्त्येतवेऽन्ति परिपानं विषाणं सं विदुस्ते सुखिनो जायन्ते ॥११॥

पदार्थान्वयभाषाः - (श्येनः) प्रशंसनीयगतिरश्वः (आसाम्) प्रजानाम् (अदितिः) अविनाशिनी प्रकृतिः (कक्ष्यः) कक्षासु भवः (मदः) आनन्दः (विश्ववारस्य) समग्रस्वीकरणीयस्य (यजतस्य) सङ्गतस्य (मायिनः) कुत्सिता माया विद्यन्ते यस्य तस्य (सम्) (अन्यमन्यम्) (अर्थयन्ति) अर्थं कुर्वन्ति (एतवे) प्राप्तुम् (विदुः) जानन्ति (विषाणम्) प्रविष्टम् (परिपानम्) परितः सर्वतो पानम् (अन्ति) समीपे (ते) ॥११॥
भावार्थभाषाः - अत्र वाचकलुप्तोपमालङ्कारः । ये विद्वांसो दुष्टधियः श्रेष्ठप्रज्ञान् कुर्वन्ति श्येनपक्षीव दुष्टान् घ्नन्ति ते जना भद्राः सन्ति ॥११॥

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Of these people, he, the ruler, is the Shyena, eagle, harbinger of nectar, the watchful eye, and the marksman for the target, the destination. He is Aditi, the inviolable identity, symbol of nature, character, tradition and the nation. He is Kakshya, orbit of movement as well as the rampart, ever in harness, and he is the joy of life. Of this universal leader, all embracing and giving, all powerful, they jointly and separately desire and ask for advancement, know his generosity, and find their own fulfilment in his presence.

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The Subject of duties of enlightened persons is continued.

अन्वय:

Those men become happy who associate themselves with a person who is quick-going like a horse among the subjects, is a man of inviolable nature, ever alert and cheerful, acceptable for all, and unifier, and intelligent. They stand closely by him and know how to get good position and 'requesting him to help them enjoyable and protective.

भावार्थभाषाः - The learned persons who make evil-minded persons endowed with good intellect, and destroy the wicked like the hawk are always good.

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - या मंत्रात वाचकलुप्तोपमालंकार आहे. जे विद्वान, दुष्ट बुद्धी असलेल्या माणसांना श्रेष्ठ बुद्धीचे करतात व श्येन पक्ष्याप्रमाणे दुष्टांचा नाश करतात ते लोकांचे कल्याणकर्ते असतात. ॥ ११ ॥