वांछित मन्त्र चुनें
424 बार पढ़ा गया

अच्छा॑ म॒ही बृ॑ह॒ती शंत॑मा॒ गीर्दू॒तो न ग॑न्त्व॒श्विना॑ हु॒वध्यै॑। म॒यो॒भुवा॑ स॒रथा या॑तम॒र्वाग्ग॒न्तं नि॒धिं धुर॑मा॒णिर्न नाभि॑म् ॥८॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

acchā mahī bṛhatī śaṁtamā gīr dūto na gantv aśvinā huvadhyai | mayobhuvā sarathā yātam arvāg gantaṁ nidhiṁ dhuram āṇir na nābhim ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

अच्छ॑। म॒ही। बृ॒ह॒ती। शम्ऽत॑मा। गीः। दू॒तः। न। ग॒न्तु॒। अ॒श्विना॑। हु॒वध्यै॑। म॒यः॒ऽभुवा॑। स॒ऽरथा॑। आ। या॒त॒म्। अ॒र्वाक्। ग॒न्तम्। नि॒ऽधिम्। धुर॑म्। आ॒णिः। न। नाभि॑म् ॥८॥

424 बार पढ़ा गया
ऋग्वेद » मण्डल:5» सूक्त:43» मन्त्र:8 | अष्टक:4» अध्याय:2» वर्ग:21» मन्त्र:3 | मण्डल:5» अनुवाक:3» मन्त्र:8


स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विद्वद्विषय को कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे मनुष्यो ! जो (बृहती) बड़े ब्रह्म आदि वस्तु को प्रकाश करनेवाली और (शन्तमा) अत्यन्त कल्याणकारिणी (मही) बड़ी (गीः) गाते हैं पदार्थों को जिससे ऐसी वाणी और (मयोभुवा) सुख को उत्पन्न करनेवाले (सरथा) वाहन आदिकों के साथ वर्त्तमान (अश्विना) अध्यापक और उपदेशक जनों को (हुवध्यै) बुलाने को जैसे (दूतः) धार्म्मिक विद्वान् चतुर राजा का दूत (न) वैसे (गन्तु) प्राप्त हूजिये तथा जिससे अध्यापक और उपदेशक जन (नाभिम्) मध्य (धुरम्) वाहन के आधार काष्ठ को (आणिः) कीले के (न) सदृश और (अर्वाक्) सत्य धर्म्म के पीछे (गन्तम्) चलते हुए (निधिम्) द्रव्यपात्र को (अच्छा) उत्तम प्रकार (आ, यातम्) प्राप्त हूजिये, उसको आप लोग प्राप्त होओ ॥८॥
भावार्थभाषाः - इस मन्त्र में उपमालङ्कार है । वे ही मनुष्य हैं जिनको जैसे राजा को दूत वैसे सम्पूर्ण शास्त्रों में प्रवीण वाणी प्राप्त होवे और वे ही भाग्यशाली हैं, जिनको धर्मयुक्त पुरुषार्थ से अतुल ऐश्वर्य्य प्राप्त होवे ॥८॥

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

'शरीर रथ की नाभि के कील-भूत' प्राणापान

पदार्थान्वयभाषाः - [१] (मही) = महनीय, हमारे जीवनों को महत्त्वपूर्ण बनानेवाली, (बृहती) = वृद्धि की कारणभूत, (शन्तमा) = अत्यन्त शान्ति को देनेवाली (गाः) = ज्ञान की वाणी (दूतः न) = दूत के समान (अश्विनौ अच्छा) = प्राणापान के प्रति (हुवध्यै) = पुकारने के लिये (गन्तु) = जाये । 'ज्ञान की वाणी' का 'प्राणापान को पुकारने के लिये जाने' का भाव यह है कि यह वाणी मानो यह कह रही है कि हे प्राणापानो ! तुम्हारी साधना पर ही हमारा जीवन आश्रित है। प्राणसाधना शक्ति की ऊर्ध्वगति को करती है । यह शक्ति ज्ञानाग्नि का ईंधन बनती है। ज्ञानाग्नि की दीप्ति के होने पर ही इस वेदवाणी का प्रकाश होता है। [२] सो वेदवाणी कहती है कि (सरथा) = मेरे साथ एक ही शरीर रथ पर आरूढ़ होनेवाले आप दोनों (मयोभुवा) = सब कल्याण का भावन करनेवाले हो । (अर्वाग् यातम्) = आप दोनों यहाँ शरीर रथ के अन्दर प्राप्त होवो। वहाँ शरीर रथ में प्राप्त होकर (निधिम्) = ज्ञान के कोश को (गन्तम्) = प्राप्त होवो | (न) = जैसे कि (धुरं नाभिम्) = सब शकटभार का वहन करनेवाली (चक्रनाभि) = को (आणिः) = कील प्राप्त होता है। कील के बिना नाभि रथ वहन नहीं कर पाती। इसी प्रकार आपकी साधना के बिना ज्ञाननिधि की प्राप्ति होना सम्भव नहीं। आपके द्वारा ही सोम का रक्षण व ज्ञानाग्नि का दीपन होकर यह ज्ञानानिधि प्राप्त होती है।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- प्राणसाधना से ही यह शरीररथ सुन्दर गतिवाला होता है। यह प्राणसाधना शरीर रथ की धुरा का वहन करनेवाली चक्रनाभि में कील के समान है। इस प्राणसाधना से बुद्धि की तीव्रता होकर ज्ञानदीप्ति प्राप्त होती है ।

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह ॥

अन्वय:

हे मनुष्या ! या बृहती शन्तमा मही गीर्मयोभुवा सरथाऽश्विना हुवध्यै दूतो न गन्तु ययाऽश्विना नाभिं धुरमाणिर्नार्वाग्गन्तं निधिमच्छाऽऽयातं तां यूयं प्राप्नुत ॥८॥

पदार्थान्वयभाषाः - (अच्छा) अत्र संहितायामिति दीर्घः। (मही) महती (बृहती) बृहद्ब्रह्मादिवस्तुप्रकाशिका (शन्तमा) अतिशयेन कल्याणकारिणी (गीः) गायन्ति पदार्थान् यया सा (दूतः) धार्म्मिको विद्वान् दक्षो राजदूतः (न) इव (गन्तु) प्राप्नोतु (अश्विना) अध्यापकोपदेशकौ (हुवध्यै) आह्वातुम् (मयोभुवा) सुखं भावुकौ (सरथा) रथादिभिः सह वर्त्तमानौ (आ) (यातम्) गच्छतम् (अर्वाक्) सत्यधर्ममनु (गन्तम्) गच्छन्तम् (निधिम्) (धुरम्) यानाधारकाष्ठम् (आणिः) कीलकम् (न) इव (नाभिम्) मध्यम् ॥८॥
भावार्थभाषाः - अत्रोपमालङ्कारः । त एव मनुष्या यान् राजानं दूत इव सर्वशास्त्रप्रवीणा वाक् प्राप्नुयात् त एव भाग्यवन्तो यान् धर्म्येण पुरुषार्थेनातुलमैश्वर्य्यमीयात् ॥८॥

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Let the good and great, wide and high, refreshing and beneficent voice of ours like a messenger go to invoke and invite the Ashvins, teachers and preachers, complementary powers of nature, positive and negative currents of energy circuit, and may the Ashvins, kind, peaceable and peace giving come to us straight like the centre pin of the axle and nave of a chariot wheel, and share our treasure wealth of knowledge, power and material well-being.

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The attributes and duties of the enlightened persons are continued.

अन्वय:

O men ! you should achieve that great speech which reveals the knowledge of the great subjects like Brahma (Supreme Being). He is the bestower of great welfare and acts like a righteous and highly learned ambassador bringing teachers and preachers in cars, by which you approach the treasure of knowledge like a bolt is essential to the axle of the wagon.

भावार्थभाषाः - There is simile in the mantra. Those only are true men who attain a speech well-versed in all Shastras, like a messenger presents himself to a king. Those persons only are indeed fortunate who achieve prosperity by the righteous industriousness.

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - या मंत्रात उपमालंकार आहे. राजाच्या दूताप्रमाणे ज्यांची वाणी शास्त्रात प्रवीण असते तीच माणसे भाग्यवान असतात व त्यांना धर्मयुक्त पुरुषार्थाने अतुल ऐश्वर्य प्राप्त होते. ॥ ८ ॥