वांछित मन्त्र चुनें
409 बार पढ़ा गया

आ ते॒ हनू॑ हरिवः शूर॒ शिप्रे॒ रुह॒त्सोमो॒ न पर्व॑तस्य पृ॒ष्ठे। अनु॑ त्वा राज॒न्नर्व॑तो॒ न हि॒न्वन् गी॒र्भिर्म॑देम पुरुहूत॒ विश्वे॑ ॥२॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

ā te hanū harivaḥ śūra śipre ruhat somo na parvatasya pṛṣṭhe | anu tvā rājann arvato na hinvan gīrbhir madema puruhūta viśve ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

आ। ते॒। हनू॒ इति॑। ह॒रि॒ऽवः॒। शू॒र॒। शिप्रे॒ इति॑। रुह॑त्। सोमः॑। न। पर्व॑तस्य। पृ॒ष्ठे। अनु॑। त्वा। रा॒ज॒न्। अर्व॑तः। न। हि॒न्वन्। गीः॒ऽभिः। म॒दे॒म॒। पु॒रु॒ऽहूत॒। विश्वे॑ ॥२॥

409 बार पढ़ा गया
ऋग्वेद » मण्डल:5» सूक्त:36» मन्त्र:2 | अष्टक:4» अध्याय:2» वर्ग:7» मन्त्र:2 | मण्डल:5» अनुवाक:3» मन्त्र:2


स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे (हरिवः) अच्छे मनुष्यों से युक्त (शूर) शत्रुओं के नाश करनेवाले (पुरुहूत) बहुतों से सत्कार किये गये (राजन्) राजन् ! जिन (ते) आप को (शिप्रे) उत्तम प्रकार शोभित (हनू) मुख और नासिका (गीर्भिः) सत्य से उज्ज्वल वाणियों से (हिन्वन्) चलवाता हुआ (अर्वतः) घोड़ों के (न) सदृश और (पर्वतस्य) पर्वत के (पृष्ठे) ऊपर (सोमः) सोमलता के (न) सदृश व्यवहार (आ, रुहत्) प्रकट होता है उन (त्वा) आप को (विश्वे) सब हम लोग (अनु, मदेम) आनन्दित करें तथा आप हम लोगों को आनन्दित करिये ॥२॥
भावार्थभाषाः - इस मन्त्र में उपमालङ्कार है। जो राजा सत्सङ्ग करता है, वह पर्वत में सोमलता के सदृश सब ओर से वृद्धि को प्राप्त होता है ॥२॥

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

सोम का शरीर में आरोहण

पदार्थान्वयभाषाः - [१] हे (हरिवः) = प्रशस्त इन्द्रियाश्वों को प्राप्त करानेवाले प्रभो ! (ते हनू) = आपके दिये हुए इन हनुओं में (सोमः आ सहत्) = सोम का आरोहण हो। ये हनु [जबड़े] सदा सोम्य भोजनों का ही सेवन करें। इस सोम्य भोजन के परिणामस्वरूप सोम शरीर में सुरक्षित होकर सब इन्द्रियाश्वों को सशक्त बनाये। हे (शूर) = शत्रुओं को शीर्ण करनेवाले प्रभो ! यह सोम (शिप्रे) = नासिका-छिद्रों में [आढहत्] आरूढ़ हो । अर्थात् प्राणायाम द्वारा हम इस सोम की ऊर्ध्वगति करनेवाले हों। ऊर्ध्वरेता बनकर हम सब रोग व वासनारूप शत्रुओं को शीर्ण करनेवाले बनें । (न) = और [न इति चार्थे] यह सोम (पर्वतस्य पृष्ठे) = मेरुदण्ड [मेरुपर्वत] के शिखर पर, अर्थात् मस्तिष्क में आरूढ़ हो । यहाँ यह ज्ञानाग्नि का ईंधन बनकर उसे दीप्त बनानेवाला हो। [२] हे (राजन्) = हमारे जीवनों को इस सोम के द्वारा दीप्त बनानेवाले, पुरुहूत बहुतों से पुकारे जानेवाले प्रभो ! (विश्वे) = हम सब (त्वा) = आपके (अनु) = साथ, अर्थात् आपकी उपासना में स्थित हुए-हुए (गीर्भिः) = इन ज्ञान वाणियों से (मदेम) = आनन्द का अनुभव करें। उसी प्रकार आनन्द का अनुभव करें (न) = जैसे कि (अर्वतः हिन्वन्) = घोड़ों को प्रेरित करता हुआ व्यक्ति लक्ष्य - स्थान पर पहुँचने पर आनन्द का अनुभव करता है।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- सोमरक्षण ही सम्पूर्ण आनन्दों के मूल में है। यह सोमी पुरुष ही प्रभु का उपासक बनता है और ज्ञान की वाणियों से आनन्द को प्राप्त करता है ।

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह ॥

अन्वय:

हे हरिवः शूर पुरुहूत राजन् ! यस्य ते शिप्रे हनू गीर्भिर्हिन्वन्नर्वतो न पर्वतस्य पृष्ठे सोमो न व्यवहार आ रुहत् तं त्वा विश्वे वयमनु मदेम त्वमस्मानानन्दय ॥२॥

पदार्थान्वयभाषाः - (आ) (ते) तव (हनू) मुखनासिके (हरिवः) प्रशस्तमनुष्ययुक्त (शूर) शत्रूणां हिंसक (शिप्रे) सुशोभिते (रुहत्) रोहति (सोमः) सोमलता (न) इव (पर्वतस्य) शैलस्य (पृष्ठे) उपरि (अनु) (त्वा) त्वाम् (राजन्) (अर्वतः) अश्वान् (न) इव (हिन्वन्) गमयन् (गीर्भिः) सत्योज्ज्वलाभिर्वाग्भिः (मदेम) आनन्देम (पुरुहूत) बहुभिः कृतसत्कार (विश्वे) सर्वे ॥२॥
भावार्थभाषाः - अत्रोपमालङ्कारः। यो राजा सत्सङ्गं विदधाति स पर्वते सोमलतेव सर्वतो वर्धते ॥२॥

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Indra, great and brave lord of heroic people, may love and sweetness play on your lips, let fragrance breathe from your nose, let success and glory play on your helmet like a soma creeper on mountain top. O ruler of the world all honoured and adored, like a victorious army rejoicing on victory, we all with all our voices in unison invoke and entertain you so that we all enjoy together.

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The attributes of a king are mentioned.

अन्वय:

O king ! keeping company with admirable good men, honored by many, O destroyer of enemies ! let us be delighted under you who has Soma juice ascending to your beautiful mouth and nose like to the summit of a mountain at the maximum. Like a man driving the horses with encouraging words, let this aroma pervade your body. You should also please us and make us happy.

भावार्थभाषाः - The king who keeps company with good persons, grows from all sides like the Soma creeper (moon creeper) on the mountain.
टिप्पणी: वाजे सुशिप्र गोमति (ऋ० 8, 21, 8 ) इति मन्त्रव्याख्यायां श्रोयास्काचार्य । शिप्र हनू नासिके वा (NKT 6, 4, 16 ) हनू मुखान्तर्गत-हि-गतौ वृद्धो च (स्वा० ) अत्र गत्यर्थः ।

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - या मंत्रात उपामलंकार आहे. जो राजा सत्संग करतो तो पर्वतामध्ये सोमलता जशी वाढते. तसा चहूंकडून वाढतो. ॥ २ ॥