वांछित मन्त्र चुनें
400 बार पढ़ा गया

यदीं॒ सोमा॑ ब॒भ्रुधू॑ता॒ अम॑न्द॒न्नरो॑रवीद्वृष॒भः साद॑नेषु। पु॒रं॒द॒रः प॑पि॒वाँ इन्द्रो॑ अस्य॒ पुन॒र्गवा॑मददादु॒स्रिया॑णाम् ॥११॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

yad īṁ somā babhrudhūtā amandann aroravīd vṛṣabhaḥ sādaneṣu | puraṁdaraḥ papivām̐ indro asya punar gavām adadād usriyāṇām ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

यत्। ई॒म्। सोमाः॑। ब॒भ्रुऽधू॑ताः। अम॑न्दन्। अरो॑रवीत्। वृ॒ष॒भः। सद॑नेषु। पु॒रं॒ऽद॒रः। प॒पिऽवान्। इन्द्रः॑। अ॒स्य॒। पुनः॑। गवा॑म्। अ॒द॒दा॒त्। उ॒स्रिया॑णाम् ॥११॥

400 बार पढ़ा गया
ऋग्वेद » मण्डल:5» सूक्त:30» मन्त्र:11 | अष्टक:4» अध्याय:1» वर्ग:28» मन्त्र:1 | मण्डल:5» अनुवाक:2» मन्त्र:11


स्वामी दयानन्द सरस्वती

अब वीरराजविषय को कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे राजन् ! जैसे (इन्द्रः) सूर्य (अस्य) इस मेघ के (सादनेषु) स्थानों में (पपिवान्) पीवने और (पुरन्दरः) पुरों को नाश करनेवाला (उस्रियाणाम्) किरणों और (गवाम्) गौओं के (पुनः) फिर तेज को (अददात्) देता है (वृषभः) वृष्टि करनेवाला हुआ (अरोरवीत्) अत्यन्त शब्द करता है (यत्) जिससे (बभ्रुधूताः) विद्या को धारण किये हुओं से पवित्र किये गये (सोमाः) सोम ओषधि के सदृश वर्त्तमान पदार्थ (ईम्) सब ओर से उत्पन्न होते हैं, जिससे प्राणी (अमन्दन्) आनन्दित होते हैं, वैसे आप प्रजाओं में वर्त्ताव कीजिये ॥११॥
भावार्थभाषाः - इस मन्त्र में वाचकलुप्तोपमालङ्कार है । जो राजा सूर्य्य और मेघ के स्वभाव के सदृश स्वभाववाला हुआ धर्म्मशास्त्र में कहे हुए अष्ट मास परिमाण परिमित प्रजाओं से कर लेता है और चार मास यथेष्ट पदार्थों को देता है, इस प्रकार सब प्रजाओं को प्रसन्न करता है, वही सब प्रकार से ऐश्वर्यवान् होता है ॥११॥

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

वासना विनाश व ज्ञानदुग्धपान

पदार्थान्वयभाषाः - १. (यत्) = जब (ईम्) = निश्चय से (सोमा:) = सोमकण (बभ्रुधूताः) = अपना धारण करनेवाले से शोधित किये हुए (अमन्दन्) = उस बभ्रु के जीवन को आनन्दयुक्त करते हैं, तो यह (वृषभः) = सोमरक्षण से शक्तिशाली बना हुआ मनुष्य ( सादनेषु) = अपने गृहों में (अरोरवीत्) = खूब ही प्रभु का स्तवन करता है— प्रभु के स्तोत्रों का उच्चारण करता है। सोमरक्षण मनुष्य को प्रभु - श्रवण बनाता है। सोमी पुरुष सदा प्रभु भक्त होता है। २. इस समय (पुरन्दरः) = काम, क्रोध, लोभ आदि असुरों की पुरियों का विदारण करनेवाला, (पपिवान्) = सोम का पान [रक्षण] करनेवाला (इन्द्रः) = शक्तिशाली प्रभु (अस्य) = इस स्तोता को (पुनः) = फिर (उस्त्रियाणाम्) = ज्ञानदुग्ध को देनेवाली (गवाम्) = वेदवाणी रूप गौओं को (अददात्) = देता है। इस स्तोता के लिए वासनाओं को विनष्ट करके, ज्ञानदुग्धदात्री वेदवाणी रूप गौओं को प्राप्त कराता है।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- सोमरक्षण से हमारी वृत्ति प्रभुस्तवन की होती है। इस स्तोता को प्रभु वासनाविनाश के साथ ज्ञानदुग्धदात्री वेदवाणीरूप धेनुओं को प्राप्त कराता है।

स्वामी दयानन्द सरस्वती

अथ वीरराजविषयमाह ॥

अन्वय:

हे राजन् ! यथेन्द्रोऽस्य मेघस्य सादनेषु पपिवान् पुरन्दर उस्रियाणां गवां पुनस्तेजोऽददाद् वृषभः सन्नरोरवीद् यद्येन बभ्रुधूताः सोमा ईं जायन्ते यतः प्राणिनोऽमन्दँस्तथा त्वं प्रजासु वर्त्तस्व ॥११॥

पदार्थान्वयभाषाः - (यत्) यतः (ईम्) सर्वतः (सोमाः) सोमौषधिवद्वर्त्तमानाः (बभ्रुधूताः) बभ्रुभिर्धृतविद्यैर्धूताः पवित्रीकृताः (अमन्दन्) आनन्दन्ति। (अरोरवीत्) भृशं शब्दायते (वृषभः) वर्षकः (सादनेषु) स्थानेषु। अत्रान्येषामपीति दीर्घः। (पुरन्दरः) यः पुराणि दृणाति सः (पपिवान्) य पिबति सः (इन्द्रः) सूर्यः (अस्य) (पुनः) (गवाम्) (अददात्) ददाति (उस्रियाणाम्) किरणानाम् ॥११॥
भावार्थभाषाः - अत्र वाचकलुप्तोपमालङ्कारः । यो राजा सूर्यमेघस्वभावः सन्नष्टौ मासान् प्रजाभ्यः करं गृह्णाति चतुरो मासान् यथेष्टान् पदार्थान् ददात्येवं सकलाः प्रजा रञ्जयति स एव सर्वत ऐश्वर्य्यवान् भवति ॥११॥

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - When the somas, honours and pleasures of the earth, created, distilled and energised by the sagely scholars and people of yajnic creativity, exhilarate Indra, the ruler and his order, then the generous and valorous lord roars in the assemblies and in the homesteads and he, breaker of the enemy strongholds, having drunk of the honour and glory of the nation, again gives to the nation fertile lands, cows, open sunlight and words of holy speech.

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The attributes of a brave king are stated.

अन्वय:

O king! the sun which is the drinker of the water in the abodes of the clouds and destroys many germs of diseases in the bodies, and gives splendor to the rays, and speech. It (sun) is the cause of the rains and makes sound. The Soma and other plants are discovered and purified by the learned persons in order to grow and live rejoicing. You should deal with the people in the same manner.

भावार्थभाषाः - The king who is of the nature of sun, and cloud, collects revenues from the subjects for eight months, and supplies them with all desired objects and gladdens them. Such a king becomes prosperous from all sides. (crop-raising goes on for 8 months generally in an year. Ed.).

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - या मंत्रात वाचकलुप्तोपमालंकार आहे. जो राजा सूर्याच्या, मेघाच्या स्वभावाचा असून धर्मशास्त्रात सांगितलेल्या अष्ट मास परिमाणाप्रमाणे प्रजेकडून कर घेतो व चार मासात यथेष्ट पदार्थ देतो व प्रजेला प्रसन्न करतो तोच सर्व प्रकारे ऐश्वर्यवान बनतो. ॥ ११ ॥