वांछित मन्त्र चुनें
470 बार पढ़ा गया

उदु॑ ष्टु॒तः स॒मिधा॑ य॒ह्वो अ॑द्यौ॒द्वर्ष्म॑न्दि॒वो अधि॒ नाभा॑ पृथि॒व्याः। मि॒त्रो अ॒ग्निरीड्यो॑ मात॒रिश्वा ऽऽदू॒तो व॑क्षद्य॒जथा॑य दे॒वान्॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

ud u ṣṭutaḥ samidhā yahvo adyaud varṣman divo adhi nābhā pṛthivyāḥ | mitro agnir īḍyo mātariśvā dūto vakṣad yajathāya devān ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

उत्। ऊँ॒ इति॑। स्तु॒तः। स॒म्ऽइधा॑। य॒ह्वः। अ॒द्यौ॒त्। वर्ष्म॑न्। दि॒वः। अधि॑। नाभा॑। पृ॒थि॒व्याः। मि॒त्रः। अ॒ग्निः। ईड्यः॑। मा॒त॒रिश्वा॑। आ। दू॒तः। व॒क्ष॒त्। य॒जथा॑य। दे॒वान्॥

470 बार पढ़ा गया
ऋग्वेद » मण्डल:3» सूक्त:5» मन्त्र:9 | अष्टक:2» अध्याय:8» वर्ग:25» मन्त्र:4 | मण्डल:3» अनुवाक:1» मन्त्र:9


स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहा है।

पदार्थान्वयभाषाः - हे विद्वान् ! जैसे (ईड्यः) स्तुति करने योग्य (अग्निः) अग्नि (समिधा) समिधा से (वर्ष्मन्) सेचन के विषय में (दिवः) प्रकाश और (पृथिव्याः) भूमि के (नाभा) बीच में (उत्, अद्यौत्) उदय होता है वा जो (मातरिश्वा) अन्तरिक्ष में सोनेवाला (दूतः) दूत के समान होता हुआ (यजथाय) संगम करनेवाले के लिये (देवान्) दिव्य गुणों को (अधिवक्षत्) अधिकता से प्राप्त करे (उ) वैसे ही (स्तुतः) प्रशंसा को प्राप्त हुआ (यह्वः) महान् (ईड्यः) स्तुति करने योग्य (मित्रः) मित्र हो ॥९॥
भावार्थभाषाः - इस मन्त्र में वाचकलुप्तोपमालङ्कार है। जैसे इस ब्रह्माण्ड में सूर्य्यरूप से अग्नि सबको तपाता है, वैसे महान् मित्र अपने मित्रों को आनन्दित करता और दिव्य गुणों की प्राप्ति कराता है ॥९॥

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

'स्तुति+ज्ञान+यज्ञात्मक कर्म'

पदार्थान्वयभाषाः - [१] (उ) = निश्चय से (स्तुतः) = स्तुति किया गया (यह्वः) = महान् प्रभु (समिधा) = ज्ञानदीप्ति द्वारा (दिवः वर्ष्मन्) = द्युलोक के शिखर पर, अर्थात् ज्ञान के उत्कर्ष में तथा (पृथिव्याः नाभा अधि) = [अयं यज्ञो भुवनस्य नाभिः] यज्ञों में (उद् अद्यौत्) = उत्कर्षेण दीप्त होता है। प्रभुप्रकाश के लिये 'स्तुति, ज्ञान व यज्ञ' तीनों का समन्वय आवश्यक है। 'स्तुत:' शब्द स्तुति के महत्त्व को व्यक्त कर रहा है। ('दिवः वर्ष्मन्') = से ज्ञान का महत्त्व स्पष्ट है, तथा 'पृथिव्याः नाभा' शब्द यज्ञ की आवश्यकता को स्पष्ट कर रहे हैं। [२] यह दीप्त हुए हुए प्रभु (मित्रः) = हमें रोगों से बचानेवाले हैं, (अग्नि:) = हमारी अग्रगति के कारण हैं, (ईड्य:) = स्तुति योग्य हैं। यह स्तुति ही तो हमारे सामने लक्ष्यदृष्टि को उपस्थित करके हमें आगे ले चलती है। (मातरिश्वा) = ये प्रभु वेदमाता में वृद्धि को प्राप्त होते हैं, अर्थात् ये वेद प्रभु का ही मुख्यतया प्रतिपादन कर रहे हैं। (दूत:) = ये हमारे लिये ज्ञान सन्देश देनेवाले हैं। ये (देवान्) = देववृत्ति के लोगों को (यजथाय) = यज्ञ के लिये (वक्षत्) = [आवहत्] प्राप्त कराते हैं ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- प्रभुदर्शन 'स्तुति, ज्ञान व कर्म' के समन्वय से होता है और प्रभु ही हमें यज्ञात्मक कर्मों में प्रवृत्त करते हैं।

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह।

अन्वय:

हे विद्वन् यथेड्योऽग्निः समिधा वर्ष्मन् दिवः पृथिव्या नाभा उदद्यौत् यो मातरिश्वा दूतस्सन् यजथाय देवानधि वक्षत्तथा उ स्तुतो यह्व ईड्यो मित्रो भवेत् ॥९॥

पदार्थान्वयभाषाः - (उत्) (उ) (स्तुतः) प्रशंसितः (समिधा) (यह्वः) महान् (अद्यौत्) द्योतते (वर्ष्मन्) सेचने (दिवः) प्रकाशस्य (अधि) (नाभा) मध्ये (पृथिव्याः) भूमेः अन्वेषणीयः (मित्रः) सखा (अग्निः) वह्निः (ईड्यः) स्तोतव्यः (मातरिश्वा) यो मातरि श्वसिति (आ) (दूतः) दूत इव (वक्षत्) वहेत् (यजथाय) यजनाय सङ्गमनाय (देवान्) दिव्यगुणान् ॥९॥
भावार्थभाषाः - अत्र वाचकलुप्तोपमालङ्कारः। यथाऽस्मिन्ब्रह्माण्डे सूर्य्यरूपेणाग्निः सर्वान् तापयति तथा महान्सखा सखीनानन्दयति दिव्यान् गुणाँश्च प्रापयति ॥९॥

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Agni, mighty spirit of life, raised, praised and worshipped with holy food shines over heaven and earth raining in showers from heaven on the vedi of mother earth. Friend and saviour, adorable Agni breathes in and collects the vitality of life from nature’s currents of energy and, as the very messenger of Divinity, brings the light and virtues of nature’s bounties for the lover and performer of yajna.

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

More duties of the learned persons.

अन्वय:

As the multi-form Agni energy/power shines with the fuel or sacrificial sticks (SAMIDHA) the mighty stationed on the altar-the naval of the earth-shines brightly. It's flames go to the firmament. This Agni acts like a friend or messenger and is benevolent like the air. Let it generate divine attributes for our benefit or association. This great Agni (fire) thus praised may become a friend.

भावार्थभाषाः - The Agni in the form of the sun creates heat in this world. Same way, a great friend makes his friends happy and helps them in the acquirement of the divine virtues.

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - या मंत्रात वाचकलुप्तोपमालंकार आहे. जसा या ब्रह्मांडात सूर्यरूपाने अग्नी सर्वांना तापवितो तसा महान मित्र आपल्या मित्रांना आनंदित करतो व दिव्य गुणांची प्राप्ती करवितो. ॥ ९ ॥