वांछित मन्त्र चुनें
435 बार पढ़ा गया

अदा॑भ्यः पुरए॒ता वि॒शाम॒ग्निर्मानु॑षीणाम्। तूर्णी॒ रथः॒ सदा॒ नवः॑॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

adābhyaḥ puraetā viśām agnir mānuṣīṇām | tūrṇī rathaḥ sadā navaḥ ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

अदा॑भ्यः। पु॒रः॒ऽए॒ता। वि॒शाम्। अ॒ग्निः। मानु॑षीणाम्। तूर्णिः॑। रथः॑। सदा॑। नवः॑॥

435 बार पढ़ा गया
ऋग्वेद » मण्डल:3» सूक्त:11» मन्त्र:5 | अष्टक:3» अध्याय:1» वर्ग:9» मन्त्र:5 | मण्डल:3» अनुवाक:1» मन्त्र:5


स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर विद्वान् लोग क्या करें, इस विषय को अगले मन्त्र में कहा है।

पदार्थान्वयभाषाः - विद्वान् पुरुष (तूर्णिः) शीघ्र चलनेवाला और (नवः) नवीन (रथः) उत्तम सवारी और (अग्निः) अग्नि के सदृश प्रकाशित (मानुषीणाम्) मनुष्य संबन्धिनी (विशाम्) प्रजाओं की (सदा) सब काल में (अदाभ्यः) परस्पर हिंसा का वारणकर्ता और (पुरएता) अग्रगामी होवें ॥५॥
भावार्थभाषाः - इस मन्त्र में वाचकलुप्तोपमालङ्कार है। विद्वान् लोग जैसे शीघ्रगामी नवीन रथ से शीघ्र अपने वाञ्छित स्थान को कोई एक मनुष्य पहूँचता है, वैसे वैर को त्याग के सब लोगों को अपनी इच्छानुकूल सद्विद्याओं की शीघ्र शिक्षा देकर उनका जन्म सफल करें ॥५॥

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

सदा नवीन 'रथ'

पदार्थान्वयभाषाः - [१] गतमन्त्र में कहा था कि देव प्रभु को अपना आधार बनाते हैं। उस प्रभु रूप रथ का ही वर्णन प्रस्तुत मन्त्र में है, वे प्रभु (अदाभ्यः) = किसी से हिंसित होने योग्य नहीं। (अग्निः) = वे अग्रणी हैं। (मानुषीणां विशाम्) = विचारशील प्रजाओं के (पुरः एता) = आगे चलनेवाले हैं, उनके पथप्रदर्शक हैं। प्रभु की प्रेरणा विचारशील पुरुष ही सुनते हैं। [२] प्रभु इन विचारशील पुरुषों के लिए एक रथ के समान हैं, जो (रथः) = रथ (तूर्णि:) = त्वरायुक्त है- त्वरित गतिवाला है- हमें शीघ्रता से लक्ष्य स्थान पर पहुँचानेवाला है। यह रथ (सदानवः) = सदा नवीन है। इसमें मरम्मत की आवश्यकता नहीं पड़ती। अतएव यह (नवः) = स्तुत्य है [नु स्तुतौ] । एवं ये विचारशील पुरुष इस प्रभुरूप रथ द्वारा अपने लक्ष्य-स्थान पर पहुँचनेवाले होते हैं।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- प्रभु हमारे लिए एक रथ के समान हैं, जो रथ कभी हिंसित नहीं होता, हमारी अग्रगति का कारण बनता है- त्वरायुक्त है- सदा नवीन है।

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनर्विद्वांसः किं कुर्य्युरित्याह।

अन्वय:

विद्वान् तूर्णिर्नवो रथइवाऽग्निरिव मानुषीणां विशां सदाऽदाभ्यः पुरएता भवेत् ॥५॥

पदार्थान्वयभाषाः - (अदाभ्यः) हिंसितुमनर्हः (पुरएता) यः पुर एति सः (विशाम्) प्रजानाम् (अग्निः) पावक इव (मानुषीणाम्) मनुष्यसम्बन्धिनीनाम् (तूर्णिः) सद्यो गामी (रथः) उत्तमं यानम् (सदा) सर्वस्मिन् काले (नवः) नूतनः ॥५॥
भावार्थभाषाः - अत्र वाचकलुप्तोपमालङ्कारः। विद्वांसो यथा शीघ्रगामिना नवेन रथेन सद्योऽभीष्टं स्थानं गच्छति तथैव निर्वैरा भूत्वा सर्वानभीष्टाः सद्विद्याः सद्यः प्रापय्य कृतकृत्यान् संपादयेयुः ॥५॥

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Irrepressible and indestructible, going forward in front of the people, fiery leader of the nation, instant starter, torch bearer of humanity and warrior, ever new: such is Agni, pioneer and leader.

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

What should learned persons do is replied here.

अन्वय:

An enlightened person takes immediate decision and who is quick-going like a new chariot. He is purifier like the fire and becomes the inviolable leader of the people.

भावार्थभाषाः - It is the duty of the enlightened persons to be free from malice and to convey to human beings the knowledge of all good sciences. It enables them to accomplish their desirable objects, like as a min who goes to a distant place with the help of a newly manufactured fast going chariot.

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - या मंत्रात वाचकलुप्तोपमालंकार आहे. जसा एखादा विद्वान माणूस शीघ्र चालणाऱ्या नवीन रथाने ताबडतोब इच्छित स्थानी पोचतो, तसेच वैराचा त्याग करून इच्छानुकूल सर्व लोकांना सद्विद्येचे शिक्षण देऊन त्यांचा जन्म सफल करावा. ॥ ५ ॥