वांछित मन्त्र चुनें
381 बार पढ़ा गया

हि॒नोता॑ नो अध्व॒रं दे॑वय॒ज्या हि॒नोत॒ ब्रह्म॑ स॒नये॒ धना॑नाम् । ऋ॒तस्य॒ योगे॒ वि ष्य॑ध्व॒मूध॑: श्रुष्टी॒वरी॑र्भूतना॒स्मभ्य॑मापः ॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

hinotā no adhvaraṁ devayajyā hinota brahma sanaye dhanānām | ṛtasya yoge vi ṣyadhvam ūdhaḥ śruṣṭīvarīr bhūtanāsmabhyam āpaḥ ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

हि॒नोत॑ । नः॒ । अ॒ध्व॒रम् । दे॒व॒ऽय॒ज्या । हि॒नोत॑ । ब्रह्म॑ । स॒नये॑ । धना॑नाम् । ऋ॒तस्य॑ । योगे॑ । वि । स्य॒ध्व॒म् । ऊधः॑ । श्रु॒ष्टी॒ऽवरीः॑ । भू॒त॒न॒ । अ॒स्मभ्य॑म् । आ॒पः॒ ॥ १०.३०.११

381 बार पढ़ा गया
ऋग्वेद » मण्डल:10» सूक्त:30» मन्त्र:11 | अष्टक:7» अध्याय:7» वर्ग:26» मन्त्र:1 | मण्डल:10» अनुवाक:3» मन्त्र:11


ब्रह्ममुनि

पदार्थान्वयभाषाः - (देवयज्या) हे ऋत्विग् जनों ! तुम लोग इष्ट देव परमात्मा की सङ्गति के लिए (नः-अध्वरं हिनोत) हमारे राजसूययज्ञ को अभ्युदय और नि:श्रेयस की प्राप्ति के लिए प्रगति दो, भलीभाँति रचाओ तथा, (धनानां सनये) मोक्षैश्वर्य की सम्प्राप्ति के लिये (ब्रह्म हिनोत) स्तुतिवचन को प्रवृद्ध करो-उच्चरित करो (ऋतस्य योगे) उक्त यज्ञ के प्रयोग में (आपः) हे प्रजाजनों ! (ऊधः-विष्यध्वम्) राष्ट्र के सुखसम्पत्तिप्रद कोष को खोलो या उद्घाटित करो (अस्मभ्यं श्रुष्टीवरीः-भूतन) हमारे लिये सुख देनेवाली होओ ॥११॥
भावार्थभाषाः - राजसूययज्ञ को पुरोहितजन आस्तिक भावों तथा परमात्मा के विशेष स्तुति-वचनों द्वारा प्रारम्भ करें और बढ़ावें, प्रजाजनों का पूर्ण सहयोग प्राप्त करें, जिससे कि राजा-प्रजा दोनों राष्ट्रसम्पत्ति से सुख प्राप्त करें-सुखलाभ लें ॥११॥

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

'सुखद' रेतःकण

पदार्थान्वयभाषाः - [१] हे (आपः) = रेतः रूप में शरीरस्थ जलो ! (नः) = हमारे जीवन में (अध्वरम्) = हिंसारहित यज्ञादि कर्मों को (हिनोता) = प्रेरित करिये।( देवयज्या) = देवों के संगतिकरण, विद्वानों के मेल को हिनोत प्राप्त कराइये। देवों के सम्पर्क में आकर के ही हम तेजस्वी बनेंगे, इनके संग में रहते हुए हम हिंसादि अशुभ कर्मों में प्रवृत्त न होंगे। [२] (ब्रह्म) = ज्ञान को या स्तुति को हमारे में प्रेरित करिये । वीर्यरक्षण से हमारी ज्ञानाग्नि दीप्त हो और हमारा मन प्रभु-स्तुति के प्रति झुकाववाला हो । [३] हे रेतः कणो ! आप (धानानां सनये) = धनों की प्राप्ति के लिये हमें प्रेरित करिये, अर्थात् आपके रक्षण से हमारे जीवनों को धन्य बनानेवाले धनों को हम प्राप्त करनेवाले बनें । वीर्यरक्षण के अभाव में ही मनुष्य अन्याय मार्ग से धन कमाने लगता है। [४] (ऋतस्य योगे) = हमारे जीवनों में ऋत का योग होने पर, अर्थात् जब हम धनादि के कमाने के लिये कभी अनृत का प्रयोग न करें तो आप (ऊधः) = वेदवाणी रूप गौ के ऊधस् को, ज्ञानकोश को (विष्यध्वम्) = वियुक्त करो, खोलनेवाले बनो। हमारे लिये यह वेदवाणीरूप गौ खूब ही ज्ञानदुग्ध को देनेवाली हो । [५] हे (आपः) = रेतःकणो ! इस प्रकार आप (अस्मभ्यम्) = हमारे लिये (श्रुष्टीवरी:) = [सुखवत्यः सा०] सुख को देनेवाले (भूतन) = होइये। रेतःकणों के रक्षण से हमारा जीवन सुख ही सुखवाला हो ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ - रेतः कणों का रक्षण हमें 'अध्वर, देवयज्या, ब्रह्म, धन प्राप्ति, ऋत, ज्ञान व सुख' की ओर ले चलता है ।

ब्रह्ममुनि

पदार्थान्वयभाषाः - (देवयज्या) हे ऋत्विजः ! यूयं देवयज्यायै-इष्टदेवस्य परमात्मनो सङ्गत्यै “देवयज्या देवयज्यायै” [निरु० ६।२२] (नः-अध्वरं हिनोत) अस्माकं राजसूययज्ञं प्रहिणोत प्रगमयताऽभ्युदयाय निःश्रेयसाय च ‘हि गतौ वृद्धौ च” [स्वादि०] (धनानां सनये) धनस्य मोक्षैश्वर्यस्य निःश्रेयसस्य सम्भजनाय “धनस्य सननाय” [निरु० ६।२६] (ब्रह्म हिनोत) स्तवनं प्रवर्धयत (ऋतस्य योगे) उक्तयज्ञस्य प्रयोगे (आपः) हे प्रजाः-प्रजाजनाः (ऊधः-विष्यध्वम्) गोरूध इव राष्ट्रोधः स्रावयत (अस्मभ्यं श्रुष्टीवरीः भूतन) सुखवत्यो भवत “श्रुष्टीवरीः सुखवत्यः” [निरु० ६।२२] ॥११॥

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - O dynamic powers of nature, O vibrant people of the earth, in worship of the lord supreme, in honour of mother nature’s divinities, and for love and well being of noble humanity, inspire and accelerate our yajnic action in cooperation, for the achievement of wealth, honour and excellence raise the voice of divine knowledge, application and action, in the pursuit of collective action under the laws of nature and grateful humanity, open the sluice gates of clouds and unlock the treasure holds of wealth. O powers of the dynamic flow of existence, be good, creative and blissful for our well being.