वांछित मन्त्र चुनें
417 बार पढ़ा गया

त्वामिद॒स्या उ॒षसो॒ व्यु॑ष्टिषु दू॒तं कृ॑ण्वा॒ना अ॑यजन्त॒ मानु॑षाः । त्वां दे॒वा म॑ह॒याय्या॑य वावृधु॒राज्य॑मग्ने निमृ॒जन्तो॑ अध्व॒रे ॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

tvām id asyā uṣaso vyuṣṭiṣu dūtaṁ kṛṇvānā ayajanta mānuṣāḥ | tvāṁ devā mahayāyyāya vāvṛdhur ājyam agne nimṛjanto adhvare ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

त्वाम् । इत् । अ॒स्याः । उ॒षसः॑ । विऽउ॑ष्टिषु । दू॒तम् । कृ॒ण्वा॒नाः । अ॒य॒ज॒न्त॒ । मानु॑षाः । त्वाम् । दे॒वाः । म॒ह॒याय्या॑य । व॒वृ॒धुः॒ । आज्य॑म् । अ॒ग्ने॒ । नि॒ऽमृ॒जन्तः॑ । अ॒ध्व॒रे ॥ १०.१२२.७

417 बार पढ़ा गया
ऋग्वेद » मण्डल:10» सूक्त:122» मन्त्र:7 | अष्टक:8» अध्याय:7» वर्ग:6» मन्त्र:2 | मण्डल:10» अनुवाक:10» मन्त्र:7


ब्रह्ममुनि

पदार्थान्वयभाषाः - (अग्ने) हे अग्रणायक परमात्मन् ! (अस्याः-उषसः) इस प्रातःकाल होनेवाली ज्योति के (व्युष्टिषु) विकासवेलाओं में (त्वाम्-इत्) तुझे ही (दूतम्) प्रेरक आगे करते हुए (मानुषाः) मननशील जन (अयजन्त) अध्यात्मयज्ञ करते हैं (देवाः) मुमुक्षुजन (महयाय्याय) महत्त्ववान् मोक्ष के लिये (त्वाम्) तुझे (ववृधुः) स्तुतियों से बढ़ाते हैं-प्रसन्न करते हैं (अध्वरे) अहिंसनीय अध्यात्मयज्ञ में (आज्यम्) चित्त को (निमृजन्तः) शोधते हुए ॥७॥
भावार्थभाषाः - प्रातःकाल के उषा वेला में मनुष्य परमात्मा की स्तुतिपूर्वक यज्ञ करे तथा मुमुक्षुजन भी मोक्षार्थ, स्तुतियों द्वारा अध्यात्मयज्ञ रचावे, अपने चित्त को निर्मल निर्दोष निरुद्ध करें ॥७॥

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

सन्ध्या- हवन

पदार्थान्वयभाषाः - [१] हे प्रभो ! (मानुषाः) = विचारशील पुरुष (अस्याः उषसः व्युष्टिषु) = इन उषाकालों के निकलने पर (त्वां इत्) = निश्चय से आपको ही (दूतं कृण्वानाः) = ज्ञान सन्देश देनेवाला करते हुए, आपसे ज्ञान सन्देश को सुनते हुए (अयजन्त) = आपकी उपासना करते हैं। एक अध्यापक का विद्यार्थी द्वारा आदर यही है कि वह उसके पाठ को ध्यान से सुनता है। इसी प्रकार हम प्रभु का आदर इसी प्रकार कर पाते हैं कि प्रभु से दिये जानेवाले ज्ञान सन्देश को एकाग्रता से सुनें । [२] (देवा:) = देववृत्ति के लोग (महयाय्याय) = महत्त्व की प्राप्ति के लिए हे (अग्ने) = परमात्मन् ! (त्वां वावृधुः) = आपका वर्धन करते हैं । निरन्तर आपका स्मरण करते हुए आपकी भावना को अपने में उदित रखते हैं । ये लोग (अध्वरे) = हिंसारहित यज्ञों में (आज्यं निमृजन्तः) = घृतों का प्रक्षेपण करते हैं [प्रक्षिप्तवन्तः सा०] अथवा यज्ञ के निमित्त घृत का शोधन करते हैं। इस प्रकार ये देववृत्ति के लोग प्रभु का स्मरण करते हैं और यज्ञों को करते हैं, सन्ध्या व हवन को अपनाते हैं ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- विचारशील पुरुष व देववृत्ति के व्यक्ति ध्यान व यज्ञ को अपनाकर जीवन को उत्कृष्ट बनाते हैं।

ब्रह्ममुनि

पदार्थान्वयभाषाः - (अग्ने) हे अग्रणायक परमात्मन् ! (अस्याः-उषसः-व्युष्टिषु) एतस्याः प्रातस्तन्याः खलु भासो विकासवेलासु (त्वाम्-इत्) त्वामेव (दूतं कृण्वानाः) प्रेरकमग्रे कुर्वाणाः (मानुषाः-अभजन्त) मननशीला जना अध्यात्मयज्ञं कुर्वन्ति (देवाः) मुमुक्षवः (महयाय्याय) महत्त्ववते मोक्षाय “मह धातोर्णिजन्तात्-आप्यः प्रत्यय औणादिकः (त्वां ववृधुः) त्वां परमात्मानं स्तुतिभिर्वर्धयन्ति-प्रसीदन्ति (अध्वरे-आज्यं निमृजन्तः) अहिंसनीयाध्यात्मयज्ञे चित्तम् “चित्तमाज्यम्” [तै० आ० ३।१।२] शोधयन्तः ॥७॥

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Agni, light of life, in the rising lights of this morning’s dawn, thoughtful people adore you in yajna as the harbinger of nature’s bounties and carrier of their love and faith with fragrance to the divinities. Nobilities adore you and divinities exalt you, great as you are, and pray for their own rise in merit while they suffuse you in ghrta in the yajna vedi.