वांछित मन्त्र चुनें

यद्गा॑य॒त्रे अधि॑ गाय॒त्रमाहि॑तं॒ त्रैष्टु॑भाद्वा॒ त्रैष्टु॑भं नि॒रत॑क्षत। यद्वा॒ जग॒ज्जग॒त्याहि॑तं प॒दं य इत्तद्वि॒दुस्ते अ॑मृत॒त्वमा॑नशुः ॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

yad gāyatre adhi gāyatram āhitaṁ traiṣṭubhād vā traiṣṭubhaṁ niratakṣata | yad vā jagaj jagaty āhitam padaṁ ya it tad vidus te amṛtatvam ānaśuḥ ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

यत्। गा॒य॒त्रे। अधि॑। गा॒य॒त्रम्। आऽहि॑त॑म्। त्रैस्तु॑भात्। वा॒। त्रैस्तु॑भम्। निः॒ऽअत॑क्षत। यत्। वा॒। जग॑त्। जग॑ति। आऽहि॑तम्। प॒दम्। ये। इत्। तत्। वि॒दुः। ते। अ॒मृ॒त॒ऽत्वम्। आ॒न॒शुः॒ ॥ १.१६४.२३

ऋग्वेद » मण्डल:1» सूक्त:164» मन्त्र:23 | अष्टक:2» अध्याय:3» वर्ग:18» मन्त्र:3 | मण्डल:1» अनुवाक:22» मन्त्र:23


745 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहा है ।

पदार्थान्वयभाषाः - (ये) जो लोग (यत्) जो (गायत्रे) गायत्रीछन्दोवाच्य वृत्ति में (गायत्रम्) गानेवालों की रक्षा करनेवाला (अधि, आहितम्) स्थित है (त्रैष्टुभात्, वा) अथवा त्रिष्टुप् छन्दोवाच्य वृत्त से (त्रैष्टुभम्) त्रिष्टुप् में प्रसिद्ध हुए अर्थ को (निरतक्षत) निरन्तर विस्तारते हैं (वा) वा (यत्) जो (जगति) संसार में (जगत्) प्राणि आदि जगत् (पदम्) जानने योग्य (आहितम्) स्थित है (तत्) उसको (विदुः) जानते हैं (ते) वे (इत्) ही (अमृतत्वम्) मोक्षभाव को (आनशुः) प्राप्त होते हैं ॥ २३ ॥
भावार्थभाषाः - जो सृष्टि के पदार्थ और तत्रस्थ ईश्वरकृत रचना को जानकर परमात्मा का सब ओर से ध्यान कर विद्या और धर्म की उन्नति करते हैं, वे मोक्ष पाते हैं ॥ २३ ॥
745 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

तीन बातों को समझना

पदार्थान्वयभाषाः - १. यत् = सचमुच गायत्रे - यज्ञ में (गायत्रो यज्ञः - गो० पू० ४।२४) गायत्रम् = पुरुष ( गायत्री वै पुरुषः - ऐ० ४।३) अधिआहितम्-अधीन करके रखा गया है, अर्थात् पुरुष का जीवन यज्ञ के अधीन है। उसके जीवन से यज्ञ को हटा दिया जाए तो वह नष्ट-भ्रष्ट हो जाएगा। यह यज्ञ केन्द्र है, यही स्वर्ग प्राप्त करानेवाला है। (वा) = और (त्रैष्टुभात्) = त्रिवेदविद्या के स्तवन के द्वारा अपने में कर्म, उपासना और ज्ञान- इन तीनों को स्थिर करने के द्वारा (त्रैष्टुभम्) = अपने जीवन को तीन सुखों से सम्बद्ध निरतक्षत किया करते हैं। मानव जीवन को सुखी बनने के लिए ज्ञान, कर्म और उपासना तीनों का समन्वय करना होगा। प्रभु की उपासना पवित्र कर्मों से होती है। इस प्रभु-आराधना का परिणाम आध्यात्मिक, आधिभौतिक व आधिदैविक - तीनों दुःखों की समाप्ति के रूप में होता है। तीनों दुःखों की निवृत्ति होकर मनुष्य का जीवन तीन सुखों से सम्बद्ध होता है। उसके शरीर, मन व बुद्धि स्वस्थ रहते हैं। सब भूतों के प्रति निर्देषता के कारण निर्भयता रहती है और सब देवों की अनुकूलता होने से उसे सब आवश्यक वस्तुएँ सुलभ रहती हैं । ३. वा और तीसरी बात यह है यत् कि जगत् पदम् - अन्त में सबसे शरण में जाने योग्य वह प्रभु जगति = इस ब्रह्माण्ड के कण-कण में (आहितम्) = स्थित है, व्याप्त है । ४. (ये) = जो मनुष्य (इत्) = निश्चय से (तत्) = उपर्युक्त तीन बातों को (विदुः) = जान लेते हैं, वे (अमृतम्) = मोक्ष को (आनशुः) = प्राप्त करते हैं ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ - (क) पुरुष यज्ञमय है, (ख) ज्ञान, कर्म, उपासना के समन्वय से ही त्रिविध सुख उपलब्ध हो सकते हैं, (ग) वह प्रभु संसार के कण-कण में व्याप्त है - इन तीन बातों को जानकर मनुष्य मुक्त हो जाता है।
745 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह ।

अन्वय:

ये यद्गायत्रे गायत्रमध्याहितं त्रैष्टुभाद्वा त्रैष्टुभं निरतक्षत वा यज्जगति जगत्पदमाहितं तद्विदुस्ते इदमृतत्वमानशुः ॥ २३ ॥

पदार्थान्वयभाषाः - (यत्) (गायत्रे) गायत्री छन्दोवाच्ये (अधि) (गायत्रम्) गायतां रक्षकम् (आहितम्) स्थितम् (त्रैष्टुभात्) त्रिष्टुप्छन्दोवाच्यात् (वा) (त्रैष्टुभम्) त्रिष्टुभि भवम् (निरतक्षत) नितरां तनू कुर्वन्ति विस्तृणन्ति (यत्) (वा) (जगत्) (जगति) (आहितम्) स्थितम् (पदम्) वेदितव्यम् (ये) (इत्) एव (तत्) (विदुः) जानन्ति (ते) (अमृतत्वम्) मोक्षस्य भावम् (आनशुः) अश्नुवते ॥ २३ ॥
भावार्थभाषाः - ये सृष्टिपदार्थान् तत्रस्थामीश्वररचनां च विज्ञाय परमात्मानमभिध्याय विद्याधर्मोन्नतिं कुर्वन्ति ते मोक्षमाप्नुवन्ति ॥ २३ ॥
745 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - They attain to that immortal state of bliss who know and experience the Spirit which is the lord protector of the celebrants of Divinity immanent in the gayatri verses in their recitations, who rejoice in the divine presence above the trishbubh verses and actualise that presence in life without break, who rise to the height of Divinity and share the dynamic presence vibrating in the universe and revealed in jagati verses, and commune with that presence.$(In scientific terms, the earth is gayatri. The fire of yajna is lit on the earth. Traishtubh is the sky. The wind is vibrant and operative there. Dyu is jagati, most dynamic. There aditya, the sun, reigns. Agni, fire is the vitality of the earth, wind is the energy of the sky, and the sun is the life of the heavens. Those who know these regions, their life and vitality and realise their vitality and the spirit of Divinity which informs them and their vitality attain to the state of immortal bliss.)
745 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The achievements of God-seekers.

अन्वय:

God is the Protector. A devotee who recited and studied the Gayatri, and glorified Him through it, and likewise who glorified Him through the Trishtup and Jagati-meters of mantras—all these achieve the Eternal Bliss. In fact, He is the sustainer of the three worlds (the whole universe is divided into three) and is praised in the Vedic mantras of Gayatri Trishtup and Jagati.

भावार्थभाषाः - Those persons attain immortality who know the nature and attributes of the objects of the universe and pray to God, who is their creator. Such people always advance their knowledge and Dharma (righteousness).
745 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - जे सृष्टीचे पदार्थ व ईश्वरनिर्मिती जाणून परमेश्वराचे पूर्णपणे ध्यान करून विद्या व धर्माची वाढ करतात ते मोक्ष प्राप्त करतात. ॥ २३ ॥