वांछित मन्त्र चुनें
442 बार पढ़ा गया

दु॒ही॒यन्मि॒त्रधि॑तये यु॒वाकु॑ रा॒ये च॑ नो मिमी॒तं वाज॑वत्यै। इ॒षे च॑ नो मिमीतं धेनु॒मत्यै॑ ॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

duhīyan mitradhitaye yuvāku rāye ca no mimītaṁ vājavatyai | iṣe ca no mimītaṁ dhenumatyai ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

दु॒ही॒यन्। मि॒त्रऽधि॑तये। यु॒वाकु॑। रा॒ये। च॒। नः॒। मि॒मी॒तम्। वाज॑ऽवत्यै। इ॒षे। च॒। नः॒। मि॒मी॒त॒म्। धेनु॒ऽमत्यै॑ ॥ १.१२०.९

442 बार पढ़ा गया
ऋग्वेद » मण्डल:1» सूक्त:120» मन्त्र:9 | अष्टक:1» अध्याय:8» वर्ग:23» मन्त्र:4 | मण्डल:1» अनुवाक:17» मन्त्र:9


स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहा है ।

पदार्थान्वयभाषाः - हे सब विद्याओं में व्याप्त सभासेनाधीशो ! तुम दोनों जो गौयें (दुहीयन्) दूध आदि से पूर्ण करती हैं उनको (नः) हमारे (मित्रधितये) जिससे मित्रों की धारणा हो तथा (युवाकु) सुख से मेल वा दुःख से अलग होना हो उस (राये) धन के (च) और जीवने के लिये (मिमीतम्) मानो तथा (वाजवत्यै) जिसमें प्रशंसित ज्ञान वा (धेनुमत्यै) गौ का संबन्ध विद्यमान है उसके (च) और (इषे) इच्छा के लिये (नः) हमको (मिमीतम्) प्रेरणा देओ अर्थात् पहुँचाओ ॥ ९ ॥
भावार्थभाषाः - जो गौ आदि पशु मित्रों की पालना, ज्ञान और धन के कारण हों उनको मनुष्य निरन्तर राखें और सबको पुरुषार्थ के लिये प्रवृत्त करें जिससे सुख का मेल और दुःख से अलग रहें ॥ ९ ॥

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

शक्तियुक्त धन

पदार्थान्वयभाषाः - १. हे प्राणापानो ! (युवाकु) = [युवाकवा - सा०] अपने से बुराइयों को दूर करनेवाले तथा अच्छाइयों से अपना सम्पर्क करनेवाले साधक लोग (मित्रधितये) = [प्रमीति से त्राण] रोग व मृत्यु तथा पापों से त्राण को धारण के लिए - मृत्यु व पापों से अपने बचाव के लिए (दुहीयन्) = आपको दूहते हैं - आपसे सब आवश्यक धनों को प्राप्त करते हैं । २. आप (नः) = हमें (वाजवत्यै) = शक्तिशाली (राये) = सम्पत्ति के लिए (मिमीतम्) = [कुरुतम्] कीजिए । (च + च) = तथा (धेनुमत्यै) = गौओंवाले (इषे) = अन्न के लिए (मिमीतम्) = कीजिए । आपकी साधना से हम उस धन को प्राप्त करें जो शक्ति से युक्त है तथा हमें अन्न व दुग्ध की कमी न हो । इस प्रकार यह प्राणसाधना हमारे जीवन को भौतिक दृष्टिकोण से भी बड़ा सुन्दर बनानेवाली हो ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ - प्राणसाधना जहाँ हमें काम - क्रोध के आक्रमण से बचाती है वहाँ सम्पत्ति व शक्ति देती हुई अभ्युदय को भी प्राप्त कराती है ।

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह ।

अन्वय:

हे अश्विनौ सभासेनाधीशौ युवां या गावो दुहीयँस्ता नोऽस्माकं मित्रधितये युवाकु राये च जीवनाय मिमीतम्। वाजवत्यै धेनुमत्या इषे च नोऽस्मान् मिमीतं प्रेरयतम् ॥ ९ ॥

पदार्थान्वयभाषाः - (दुहीयन्) या दुग्धादिभिः प्रपिपुरति। दुह धातोरौणादिक इः किच्च तस्मात् क्यजन्ताल्लेड्बहुवचनम्। (मित्रधितये) मित्राणां धितिर्धारणं यस्मात् तस्मै (युवाकु) सुखेन मिश्रिताय दुःखैः पृथग्भूताय वा। सुपां सुलुगिति विभक्तिलुक्। (राये) धनाय (च) (नः) अस्माकम् (मिमीतम्) मन्येथाम् (वाजवत्यै) वाजः प्रशस्तं ज्ञानं विद्यते यस्यां तस्यै (इषे) इच्छायै (च) (नः) अस्मान् (मिमीतम्) (धेनुमत्यै) गोः संबन्धिन्यै ॥ ९ ॥
भावार्थभाषाः - ये गवादयः पशवो मित्रपालनज्ञानधननिमित्ता भवेयुस्तान् मनुष्याः सततं रक्षेयुः, सर्वान् पुरुषार्थाय प्रवर्त्तयेयुः, यतः सुखसंयोगो दुःखवियोजनं च स्यात् ॥ ९ ॥

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Ashvins, let people dedicated to you take advantage of your generosity for the growth and prosperity of friends. Inspire us and let us grow to plenty of wealth with horses, speed and progress and have lot of food and energy with plenty of cows.

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

अन्वय:

O Ashvins (President of the Assembly and Commander of the Army) the cows that yield much milk may be for nourishing our friends and may enable us to acquire such wealth that may make us happy and keep away from misery. Please lead us to the fulfilment of desires that are associated with the acquirement of knowledge and the welfare of the cattle.

पदार्थान्वयभाषाः - (वाजवत्यै) वाजः प्रशस्तज्ञानं विद्येते यस्यां तस्यै = Possessing good knowledge. (इषे) इच्छायै = For desire. (युवाकु) सुखेन मिश्रिताय दुःखैः पृथग्भूताय वा सुपां सुलुक इति विभक्तिलुक्-राये इत्यस्यविशेषणम् For the wealth that leads to happiness and keeps away all misery.
भावार्थभाषाः - The cows and other animal that nourish friends and increase the power of intellect to grasp knowledge should always be protected by all men. They should also persuade all to be industrious, so that they may enjoy happiness and be away from all misery.
टिप्पणी: वाज is derived from वज गतौ गतेस्त्रिष्वर्येष्वत्र ज्ञानार्थग्रहणम् युवाकु is derived from यु मिश्रणामिश्रणयो: hence the two meanings given above. इषे is derived from इष-इच्छायाम् ।

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - गाय इत्यादी पशूमित्रांचे पोषण, ज्ञान व धनाचे निमित्त असून त्यांचे माणसाने सतत रक्षण केले पाहिजे व सर्वांना पुरुषार्थात प्रवृत्त केले पाहिजे. ज्यामुळे सुखाचा मेळ व दुःखांपासून वेगळे राहता येईल. ॥ ९ ॥