वांछित मन्त्र चुनें

अभू॑दि॒दं व॒युन॒मो षु भू॑षता॒ रथो॒ वृष॑ण्वा॒न्मद॑ता मनीषिणः। धि॒यं॒जि॒न्वा धिष्ण्या॑ वि॒श्पला॑वसू दि॒वो नपा॑ता सु॒कृते॒ शुचि॑व्रता ॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

abhūd idaṁ vayunam o ṣu bhūṣatā ratho vṛṣaṇvān madatā manīṣiṇaḥ | dhiyaṁjinvā dhiṣṇyā viśpalāvasū divo napātā sukṛte śucivratā ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

अभू॑त्। इ॒दम्। व॒युन॑म्। ओ इति॑। सु। भू॒ष॒त॒। रथः॑। वृष॑ण्ऽवान्। मद॑त। म॒नी॒षि॒णः॒। धि॒य॒म्ऽजि॒न्वा। धिष्ण्या॑। वि॒श्पला॑वसू॒ इति॑। दि॒वः। नपा॑ता। सु॒ऽकृते॑। शुचि॑ऽव्रता ॥ १.१८२.१

ऋग्वेद » मण्डल:1» सूक्त:182» मन्त्र:1 | अष्टक:2» अध्याय:4» वर्ग:27» मन्त्र:1 | मण्डल:1» अनुवाक:24» मन्त्र:1


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

अब एकसौ बयासीवें सूक्त का आरम्भ है। इसमें आरम्भ से विद्वानों के कार्य को कहते हैं ।

पदार्थान्वयभाषाः - (ओ) ओ (मनीषिणः) धीमानो ! जिनसे (इदम्) यह (वयुनम्) उत्तम ज्ञान (अभूत्) हुआ और (वृषण्वान्) यानों की वेग शक्ति को बाँधनेवाला (रथः) रथ हुआ उन (सुकृते) सुकर्मरूप शोभन मार्ग में (धियंजिन्वा) बुद्धि को तृप्त रखते (दिवः) विद्यादि प्रकाश के (नपाता) पवन से रहित (धिष्ण्या) दृढ़ प्रगल्भ (शुचिव्रता) पवित्र कर्म करने के स्वभाव से युक्त (विश्पलावसू) प्रजाजनों की पालना करने और वसानेवाले अध्यापक और उपदेशकों को तुम (सु, भूषत) सुशोभित करो और उनके सङ्ग से (मदत) आनन्दित होओ ॥ १ ॥
भावार्थभाषाः - हे मनुष्यो वे श्रेष्ठ अध्यापक और उपदेशक नहीं है कि जिनके सङ्ग से प्रजा पालना, सुशीलता, ईश्वर, धर्म और शिल्प व्यवहार की विद्या न बढ़ें ॥ १ ॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

धियञ्जिन्वा शुचिव्रता

पदार्थान्वयभाषाः - १. हे (मनीषिणः) = बुद्धिमान् पुरुषो! (मदत) = यह जानकर तुम प्रसन्न होओ कि (इदं वयुनम् अभूत्) = यह प्रज्ञान उत्पन्न हुआ है। (आ उ षु भूषत) = उस प्रभु के स्तवन के लिए होओ। (रथः वृषण्वान्) - तुम्हारा यह शरीररूप रथ शक्तिशाली बना है। मस्तिष्क में ज्ञान की ज्योति जगी है, हृदय में प्रभुस्तवन की वृत्तिवाले बने हो, शरीर दृढ़ हुआ है। इस त्रिविध उन्नति को करके तुम प्रसन्नता का अनुभव करो। २. तुम्हारे ये प्राणापान (धियञ्जिन्वा) = बुद्धियों को प्रीणित करनेवाले हैं, (धिष्ण्या) = स्तुति में उत्तम हैं। इनकी साधना से मनुष्य की चित्तवृत्ति एकाग्र होकर प्रभु की ओर झुकाववाली होती है। (विश्-पला-वसू) = ये प्रजाओं के पालक धनवाले हैं, आवश्यक सब धनों को प्राप्त कराते हैं। हमें इस योग्य बनाते हैं कि हम सब आवश्यक धनों को प्राप्त कर सकें । (दिवः न पाता) = ये ज्ञान को नष्ट न होने देनेवाले हैं तथा सुकृते उत्तमता से साधना करनेवाले के लिए (शुचिव्रता) = पवित्र व्रतोंवाले हैं। प्राणसाधना से हमारे कर्म भी पवित्र होते हैं ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- प्राणसाधना से शरीर दृढ़ बनता है, हृदय प्रभुस्तवनवाला बनता है, मस्तिष्क ज्ञानवाला होता है ।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

अथ विद्वत्कृत्यमाह ।

अन्वय:

ओ मनीषिणो याभ्यामिदं वयुनमभूदुत्पन्नं स्यात्। वृषण्वान्नथश्चाभूतौ सुकृते धियंजिन्वा दिवो नपाता धिष्ण्या शुचिव्रता विश्पलावसू अध्यापकोपदेशकौ यूयं सुभूषत तत्सङ्गेन मदत ॥ १ ॥

पदार्थान्वयभाषाः - (अभूत्) भवति (इदम्) (वयुनम्) प्रज्ञानम् (ओ) सम्बोधने (सु) (भूषत) अलंकुरुत। अत्राऽन्येषामपीति दीर्घः। (रथः) यानम् (वृषण्वान्) अन्ययानानां वेगशक्तिबन्धयिता (मदत) आनन्दत। अत्राऽन्येषामपीति दीर्घः। (मनीषिणः) मेधाविनः (धियंजिन्वा) यौ धियं प्रज्ञां जिन्वतः प्रीणीतस्तौ (धिष्ण्या) दृढौ प्रगल्भौ (विश्पलावसू) विशां पालयितारौ च तौ वासकौ (दिवः) प्रकाशस्य (नपाता) प्रपातरहितौ (सुकृते) शोभने मार्गे (शुचिव्रता) पवित्रकर्मशीलौ ॥ १ ॥
भावार्थभाषाः - हे मनुष्या न तौ वराऽध्यापकोपदेशौ ययोः सङ्गेन प्रजापालनसुशीलतेश्वरधर्मशिल्पव्यवहारविद्या न वर्द्धेरन् ॥ १ ॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Men of knowledge and wisdom, honour and adore those teachers and scholars and rejoice with them who give us this knowledge and create this mighty and versatile chariot of ours which is fit for the Ashvins to move at the speed of winds and light. They are the agents of intellectual and scientific evolution, strong and inviolable treasure-givers of health and wealth and home, keepers of the light of heaven on earth, and firmly committed to the paths of knowledge, action and progress along the lines of purity and rectitude.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The duties of the learned persons are told.

अन्वय:

O wisemen ! adore those teachers and preachers from whome true knowledge originates, and are capable to manufacture a strong vehicle. Such people are satisfiers of intellect, steady and wise and are rich in benevolence to mankind. They preserve the light of wisdom, and observe pure vows. Be delighted by their association.

भावार्थभाषाः - O man ! those are not good teachers and preachers and therefore avoid them, because they do not protect the people of good character and temperament. The knowledge of God, Dharma (righteousness) and technology would there may not grow more and more.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)

या सूक्तात विद्वानांच्या कृत्याचे वर्णन असल्यामुळे या सूक्ताच्या अर्थाची मागील सूक्ताच्या अर्थाबरोबर संगती आहे, हे जाणावे. ॥

भावार्थभाषाः - हे माणसांनो! ते श्रेष्ठ अध्यापक व उपदेशक नसतात ज्यांच्या संगतीने प्रजापालन, सुशीलता, ईश्वर, धर्म व शिल्पव्यवहाराची वाढ होत नाही. ॥ १ ॥