वांछित मन्त्र चुनें

याभि॑: शुच॒न्तिं ध॑न॒सां सु॑षं॒सदं॑ त॒प्तं घ॒र्ममो॒म्याव॑न्त॒मत्र॑ये। याभि॒: पृश्नि॑गुं पुरु॒कुत्स॒माव॑तं॒ ताभि॑रू॒ षु ऊ॒तिभि॑रश्वि॒ना ग॑तम् ॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

yābhiḥ śucantiṁ dhanasāṁ suṣaṁsadaṁ taptaṁ gharmam omyāvantam atraye | yābhiḥ pṛśnigum purukutsam āvataṁ tābhir ū ṣu ūtibhir aśvinā gatam ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

याभिः॑। शु॒च॒न्ति। ध॒न॒साम्। सु॒ऽसं॒सद॑म्। त॒प्तम्। घ॒र्मम्। ओ॒म्याऽव॑न्तम्। अत्र॑ये। याभिः॑। पृश्नि॑ऽगुम्। पु॒रु॒ऽकुत्स॑म्। आव॑तम्। ताभिः॑। ऊँ॒ इति॑। सु। ऊ॒तिऽभिः॑। अ॒श्वि॒ना॒। आ। ग॒त॒म् ॥ १.११२.७

ऋग्वेद » मण्डल:1» सूक्त:112» मन्त्र:7 | अष्टक:1» अध्याय:7» वर्ग:34» मन्त्र:2 | मण्डल:1» अनुवाक:16» मन्त्र:7


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर वे दोनों कैसे हैं, यह विषय अगले मन्त्र में कहा है ।

पदार्थान्वयभाषाः - हे (अश्विना) उपदेश करने और पढ़ानेवालो ! तुम दोनों (याभिः) जिन (ऊतिभिः) रक्षाओं से (अत्रये) जिसमें आध्यात्मिक, आधिभौतिक और आधिदैविक दुःख नहीं है, उस व्यवहार के लिये (शुचन्तिम्) पवित्रकारक (धनसाम्) धन के विभागकर्त्ता (सुषंसदम्) अच्छी सभावाले (तप्तम्) ऐश्वर्ययुक्त (घर्मम्) उत्तम यज्ञवान् (ओम्यावन्तम्) रक्षकों को प्राप्त होनेहारे पुरुष प्रशंसित जिसके हैं उसकी और (याभिः) जिन रक्षाओं से (पृश्निगुम्) विमानादि से अन्तरिक्ष में जानेहारे (पुरुकुत्सम्) बहुत शस्त्राऽस्त्रयुक्त पुरुष की (आवतम्) रक्षा करें (ताभिः, उ) उन्हीं रक्षाओं से हम लोगों को (सु, आ, गतम्) उत्तमता से प्राप्त हूजिये ॥ ७ ॥
भावार्थभाषाः - विद्वानों को योग्य है कि धर्मात्माओं की रक्षा और दुष्टों की ताड़ना से सत्यविद्याओं का प्रकाश करें ॥ ७ ॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

‘शुचन्ति पुरुकुत्स’

पदार्थान्वयभाषाः - १. हे (अश्विना) = प्राणापानो ! आप (ताभिः ऊतिभिः) = उन रक्षणों से (उ) = निश्चयपूर्वक (सु) = उत्तमता से (आगतम्) = हमें प्राप्त होओ , (याभिः) = जिनसे (शुचन्तिम्) = अपने जीवन को पवित्र बनानेवाले को (आवतम्) = रक्षित करते हो , जिनसे (धनसाम्) = धन का उचित संविभाग करनेवाले को रक्षित करते हो , जिनसे (सुषंसदम्) = उत्तमता से प्रभु के उपासन में बैठनेवाले को रक्षित करते हो या परस्पर प्रेम से मिलकर बैठनेवाले का रक्षण करते हो , (तप्तम्) = [तसमस्यास्तीति] तपस्वी को रक्षित करते हो , (धर्मम्) = यज्ञशील [नि० ३/१७] जीवनवाले को जिनसे रक्षित करते हो , (ओम्यावन्तम्) = [ओम्या protection] अपना रक्षण करनेवाले को जिन रक्षणों से प्राप्त होते हो , उन्हीं से हमें भी प्राप्त होओ । वस्तुतः प्राणसाधना का ही यह परिणाम होता है कि हमारा जीवन पवित्र बनता है [शुचन्ति] , हम बाँटकर खाने की वृत्तिवाले होते हैं [धनसा] , परस्पर प्रेम से मिलकर बैठते हैं और प्रभु के उपासन में आसीन होते हैं [सुषंसदम्] , तपस्वी जीवनवाले बनते हैं [तप्तम्] , यज्ञशील होते हैं [घर्मम्] , शरीर को रोगों से व मन को वासना से बचाते हैं [ओम्यावान्] और इस प्रकार (अत्रये) = [अविद्यामानाः त्रयो यस्मिन्] हम अपने को उस स्थिति के लिए सिद्ध करते हैं , जिसमें आध्यात्मिक , आधिदैविक व आधिभौतिक तीनों प्रकार के ही कष्ट दूर हो जाते हैं ।  २. हे प्राणापानो ! हमें उन रक्षणों से प्राप्त होओ (याभिः) = जिनसे (पृश्निगुम्) =[प्रश्नि गच्छति] प्रकाश की किरणों की ओर चलनेवाले को तथा (पुरुकुत्सम्) = बुराइयों के खूब ही संहार करनेवाले को (आवतम्) = आप रक्षित करते हो । प्राणसाधना से हमारी बुद्धि तीव्र बनती है और स्वाध्याय के द्वारा हम प्रकाश की किरणों को प्राप्त करते हैं । प्राणसाधना से हमारे मलों का भी दहन होता है और हम (पुरुकुत्स) = बुराइयों का खूब हिंसन करनेवाले होते हैं ।   
भावार्थभाषाः - भावार्थ - प्राणसाधना से हम ‘शुचन्ति , धनसा , सुषंसद् , तप्त , धर्म , ओम्यावान् , पृश्निगु व पुरुकुत्स’ बनें ।   
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तौ कीदृशावित्युपदिश्यते ।

अन्वय:

हे अश्विना युवां याभिरूतिभिरत्रये शुचन्तिं धनसां सुषंसदं तप्तं घर्ममोम्यावन्तं जनं पृश्निगुं पुरुकुत्सं चावतं ताभिरु स्वागतम् ॥ ७ ॥

पदार्थान्वयभाषाः - (याभिः) (शुचन्तिम्) पवित्रकारकम् (धनसाम्) यो धनानि सनोति विभजति तम्। अत्र धनोपपदात् सन् धातोर्विट्। (सुषंसदम्) शोभना संसद् यस्य तम् (तप्तम्) ऐश्वर्ययुक्तम्। ऐश्वर्यार्थात् तप्धातोस्तः प्रत्ययः। (घर्मम्) प्रशस्ता घर्मा यज्ञा विद्यन्ते यस्य तम्। घर्म इति यज्ञना०। निघं० ३। १७। घर्मशब्दादर्शआदित्वादच्। (ओम्यावन्तम्) ये अवन्ति ते ओमानस्तान् ये यान्ति प्राप्नुवन्ति त ओम्याः एते प्रशस्ता विद्यन्ते यस्य तम् (अत्रये) अविद्यमानानि त्रीण्याध्यात्मिकाधिभौतिकाधिदैविकानि दुःखानि यस्मिन् व्यवहारे तस्मै (याभिः) (पृश्निगुम्) अन्तरिक्षे गन्तारम् (पुरुकुत्सम्) बहवः कुत्सा वज्राः शस्त्रविशेषा यस्मिँस्तम् (आवतम्) पालयतम् (ताभिरिति) पूर्ववत् ॥ ७ ॥
भावार्थभाषाः - विद्वद्भिर्धर्मात्मरक्षणेन दुष्टानां दण्डनेन च सत्यविद्या प्रकाशनीयाः ॥ ७ ॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Ashvins, scholars, teachers and social planners, come with grace with all those modes and means by which you protect and promote the pure hearted creator and distributor of wealth, the noble parliamentarian, brilliant enthusiast, protective warrior, the astronaut and the versatile scholar for the establishment of a social order free from physical, psychological and spiritual ailments.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

How is they (Ashvinau) is taught further in the seventh Mantra.

अन्वय:

O Ashvinau (teachers and preachers) please come to us willingly with those protecting powers by which you protect him who purifies all, who distributes wealth among the needy, who is associated with good assembly, who is endowed with the admirable wealth of wisdom, is performer of admirable Yajnas (non-violent sacrifices), who is surrounded by noble persons that protect others, who travels to the firmament by means of air-craft and who has powerful arms to overcome the wicked, in order to have a dealing where there is absence of internal social and cosmic suffering.

पदार्थान्वयभाषाः - (शुचन्तिम्) पवित्रकारकम् = Purifier. (घर्मम्) प्रशस्ताः घर्मा: यज्ञा विद्यन्ते यस्य तम् घर्म इति यज्ञ नाम (निघ० ३.१७ घर्म शब्दादर्श आदित्वादच् । ) = Performer of admirable Yajnas. (पृश्निगुम् ) अन्तरिक्ष गन्तारम् = Travelling to the firmament by means of an aircraft. पृश्निरित्यन्तरिक्षनाम (निघ० १.४)
भावार्थभाषाः - Learned persons should manifest and diffuse true knowledge by protecting the righteous persons and by punishing the wicked.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - विद्वानांनी धर्मात्म्याचे रक्षण व दुष्टांची ताडना करून सत्य विद्यांचा प्रकाश करावा. ॥ ७ ॥