पदार्थान्वयभाषाः - (अग्निम्) परमेश्वरं भौतिकं वा। इन्द्रं॑ मि॒त्रं वरु॑णम॒ग्निमा॑हुरथो॑ दि॒व्यः स सु॒प॒र्णो ग॒रुत्मा॑न्। एकं॒ सद्विप्रा॑ बहु॒धा व॑दन्त्य॒ग्निं य॒मं मा॑त॒रिश्वा॑नमाहुः॥ (ऋ०१.१६४.४६) अनेनैकस्य सतः परब्रह्मण इन्द्रादीनि बहुधा नामानि सन्तीति वेदितव्यम्। तदे॒वाग्निस्तदा॑दि॒त्यस्तद्वा॒युस्तदु॑ च॒न्द्रमाः॑। तदे॒व शु॒क्रं तद् ब्रह्म॒ ता आपः॒ स प्र॒जाप॑तिः॥ (य०३२.१) यत्सच्चिदानन्दादिलक्षणं ब्रह्म तदेवात्राग्न्यादिनामवाच्यमिति बोध्यम्। ब्रह्म ह्यग्निः। (श०ब्रा०१.४.२.११) आत्मा वा अग्निः। (श०ब्रा०७.२.३.२) अत्राग्निर्ब्रह्मात्मनोर्वाचकोऽस्ति। अयं वा अग्निः प्रजाश्च प्रजापतिश्च। (श०ब्रा०९.१.२.४२) अत्र प्रजाशब्देन भौतिकः प्रजापतिशब्देनेश्वरश्चाग्निर्ग्राह्यः। अग्निर्वै देवानां व्रतपतिः। एतद्ध वै देवा व्रतं चरन्ति यत्सत्यम्। (श०ब्रा०१.१.१.२,५) सत्याचारनियमपालनं व्रतं तत्पतिरीश्वरः। त्रि॒भिः प॒वित्रै॒रपु॑पो॒द्ध्य१॒॑र्कं हृ॒दा म॒तिं ज्योति॒रनु॑ प्रजा॒नन्। वर्षि॑ष्ठं॒ रत्न॑मकृत स्व॒धाभि॒रादिद् द्यावा॑पृथि॒वी पर्य॑पश्यत्॥ (ऋ०३.२६.८) अत्राग्निशब्दस्यानुवृत्तेः प्रजानन्निति ज्ञानवत्वात् पर्य्यपश्यदिति सर्वज्ञत्वादीश्वरो ग्राह्यः। यास्कमुनिरत्रोभयार्थकरणायाग्निशब्दपुरःसरमेतन्मन्त्रमेवं व्याचष्टे−अग्निः कस्मादग्रणीर्भवत्यग्रं यज्ञेषु प्रणीयतेऽङ्गं नयति सन्नममानोऽक्नोपनो भवतीति स्थौलाष्ठीविर्न क्नोपयति न स्नेहयति त्रिभ्य आख्यातेभ्यो जायत इति शाकपूणिरितादक्ताद्दग्धाद्वा नीतात्स खल्वेतेरकारमादत्ते गकारमनक्तेर्वा दहतेर्वा नीःपरस्तस्यैषा भवतीति−अग्निमीळे० अग्निं याचामीळिरध्येषणाकर्मा पूजाकर्मा वा। देवो दानाद्वा दीपनाद्वा द्योतनाद्वा द्युस्थानो भवतीति वा, यो देवः सा देवता। होतारं ह्वातारं जुहोतेर्होतेत्यौर्णवाभो रत्नधातमं रमणीयानां धनानां दातृतमम्। (निरु०७.१४-१५)। अग्रणीः सर्वोत्तमः सर्वेषु यज्ञेषु पूर्वमीश्वरस्यैव प्रतिपादनात्तस्यात्र ग्रहणम्। दग्धादिति विशेषणाद्भौतिकस्यापि च। प्रशासितारं सर्वेषामणीयांसमणोरपि। रुक्माभं स्वप्नधीगम्यं विद्यात्तं पुरुषं परम् ॥१॥ एतमेके वदन्त्यग्निं मनुमन्ये प्रजापतिम्। इन्द्रमेकेऽपरे प्राणमपरे ब्रह्म शाश्वतम् ॥२॥ (मनु०१२.१२२-१२३) अत्राप्यग्न्यादीनि परमेश्वरस्य नामानि सन्तीति। ईळे॑ अ॒ग्निं वि॑प॒श्चितं॑ गि॒रा य॒ज्ञस्य॒ साध॑नम्। श्रु॒ष्टी॒वानं॑ धि॒तावा॑नम्॥ (ऋ०३.२७.२) विपश्चितमीळे इति विशेषणादग्निशब्देनात्रेश्वरो गृह्यते, अनन्तविद्यावत्त्वाच्चेतनस्वरूपत्वाच्च। अथ केवलं भौतिकार्थग्रहणाय प्रमाणानि−यदश्वं तं पुरस्तादुदश्रयंस्तस्याभयेऽनाष्ट्रे निवातेऽग्निरजायत तस्माद्यत्राग्निं मन्थिष्यन्त्स्यात्तदश्वमानेतवै ब्रूयात्। स पूर्वेणोपतिष्ठते वज्रमेवैतदुच्छ्रयन्ति तस्याभयेऽनाष्ट्रे निवातेऽग्निर्जायते। (श०ब्रा०२.१.४.१६) वृषो अग्निः। अश्वो ह वा एष भूत्वा देवेभ्यो यज्ञं वहति। (श०ब्रा०१.३.३.२९-३०) अग्निर्वा अश्वः। (श०ब्रा०३.६.२.५) वृषवद्यानानां वोढृत्वाद् वृषोऽग्निः। तथाऽयमग्निराशुगमयितृत्वेनाश्वो भूत्वा कलायन्त्रैः प्रेरितः सन् देवेभ्यो विद्वद्भ्यः शिल्पविद्याविद्भ्यो मनुष्येभ्यो विमानादियानसाधनसङ्गतं यानं वहति प्रापयतीति। तूर्णिर्हव्यवाडिति। (श०ब्रा०१.३.४.१२) अयमग्निर्हव्यानां यानानां प्रापकत्वेन शीघ्रतया गमकत्वाद्धव्यवाट् तूर्णिश्चेति। अग्निर्वै योनिर्यज्ञस्य। (श०ब्रा०१.४.३.११) इत्याद्यनेकप्रमाणैरश्वनाम्ना भौतिकोऽग्निर्वात्र गृह्यते, आशुगमनहेतुत्वा-दश्वोऽग्निर्विज्ञेयः। वृषो॑ अ॒ग्निः समि॑ध्य॒तेऽश्वो॒ न देव॒वाह॑नः। तं ह॒विष्म॑न्त ईळते॥ (ऋ०३.२७.१४) यदा शिल्पिभिरयमग्निर्यन्त्रकलाभिर्यानेषु प्रदीप्यते तदा देववाहनो देवान् यानस्थान् विदुषः शीघ्रं देशान्तरेऽश्व इव वृष इव च प्रापयति, तं हविष्मन्तो मनुष्या वेगादिगुणवन्तमश्वमग्निमीडते कार्य्यार्थमधीच्छन्तीति वेद्यम्। (ईळे) स्तुवे याचे अधीच्छामि प्रेरयामि वा (पुरोहितम्) पुरस्तात्सर्वं जगद्दधाति छेदनधारणाकर्षणादिगुणांश्चापि तम्। पुरोहितः पुर एनं दधति होत्राय वृतः कृपायमाणोऽन्वध्यायत्। (निरु०२.१२) (यज्ञस्य) इज्यतेऽसौ यज्ञस्तस्य महिम्नः कर्मणो विदुषां सत्कारस्य सङ्गतस्य सत्सङ्गत्योत्पन्नस्य विद्यादिदानस्य शिल्पक्रियोत्पाद्यस्य वा। यज्ञः कस्मात्प्रख्यातं यजति कर्मेति नैरुक्ता याञ्चो भवतीति वा यजुरुन्नो भवतीति वा बहुकृष्णाजिन इत्यौपमन्यवो यजूंष्येनं नयन्तीति वा। (निरु०३.१९) (देवम्) दातारं हर्षकरं विजेतारं द्योतकं वा (ऋत्विजम्) य ऋतौ ऋतौ प्रत्युत्पत्तिकालं संसारं यजति सङ्गतं करोति तथा च शिल्पसाधनानि सङ्गमयति सर्वेषु ऋतुषु यजनीयस्तम्। ऋत्विग्दधृग्० (अष्टा०३.२.५९) अनेन कर्त्तरि निपातनम्, तथा कृतो बहुलमिति कर्मणि वा। (होतारम्) दातारमादातारं वा (रत्नधातमम्) रमणीयानि पृथिव्यादीनि सुवर्णादीनि च रत्नानि दधाति धापयतीति रत्नधा, अतिशयेन रत्नधा इति रत्नधातमस्तम् ॥१॥

पदार्थान्वयभाषाः - I invoke and worship Agni light of life, self- refulgent lord of the universe, foremost leader and inspirer, blazing light of yajnic creation, high-priest of cosmic dynamics, controller of natural evolution, and most generous giver of the treasures of life.

पदार्थान्वयभाषाः - Verse —1 The following passages from the Vedas and other authoritative works are given to prove that the Vedas teach monotheism of the purest type. इन्द्र॑ मि॒त्रं वरु॑णम॒ग्निम॑हुरथो॑ दि॒व्यः स सु॑प॒र्णो ग॒रुत्मा॑न् । एकं॒ सद्विप्रा॑ बहुधा त्वदन्यग्नि य॒मं मा॑तरिश्वा॑नमाहुः ॥ (ऋ० १.१६४.४६) It is clearly stated in this Mantra that though the Supreme Being-God is One, He is called by various names such as Indra, Mitra, Varuna, Agni, Yama, Matarishva etc. to denote His different attributes. तदे॒वाग्निस्तदा॑दि॒त्यस्तद् वा॒युस्तदु॑ च॒न्द्र॑माः । तदे॒व॑ शु॒क्रं तद् ब्रह्म ता आपः स प्र॒जाप॑तिः ।। ( यजु० ३२. १ ) This Mantra also clearly teaches that The Supreme Being who has absolute Existence, Absolute consciousness and Absolute Bliss has many names like Agni, Aditya, Vayu, Chandrama, Shukra, Brahma, Apah, and Prajapati etc. which denote His different attributes. In Shatapath Brahmana which is a commentary on the Yajurveda, it is stated in 1.4.2.11. ब्रह्म हयग्निः ॥ God is called Agni. आत्मा वा अग्निः ॥ Atma (which word is used for both God and soul) is called Agni. In the Shatapath Brahmana 9. 1.2.42 it is said. अयं वा अग्निः प्रजाश्च प्रजापतिश्च ॥ (शतपथ ९. १.२ ४२) Here the word Agni stands for material fire connected with the subjects and God as Praia Pati or Lord of all beings. In Shatapath 1.1.1.2-5 it is stated- अग्निवै देवानां व्रतपतिः । एतद्धवैदेवा व्रतं चरन्ति यत्सत्यम् || i.e. Agni the Self-effulgent Lord is the Protector of the vows of the enlightened persons. The vow that enlightened wise men observe is the vow of practicing truthfulness in thought, word and deed. सत्याचार नियमपालनं व्रतं तत्पतिरीश्वरः ॥ observance of the rule of truthfulness in one's conduct is the vow and Protector of such a vow is Almighty God. The following texts also should be studied in this connection which prove that the word "Agni" is used here not for fire, but for God. त्रिभिः प॒वित्रै॒रनु॑पोपहृांर्क म॒तिं ज्योतिनु॑रप्रजानन् । वर्षिष्ठं रत्न॑मकृत स्व॒धाभि॒रादिद्यावा॑ पृथि॒वी पर्यपश्यत् ।। ( ऋ० ३.२६.८ ) Here the word Agni is to be understood from the previous context, as the verbal form. प्रजानन् ( Prajanan ) knowing well, an intellectual action is mentioned and as by the expression पर्यंपश्यत् ( Paryapashyat ) the idea of thoroughly overseeing or supervising is denoted, the term “Agni” should here be taken to connote the idea of the Omnipotent and Omniscient God and not material fire. The sage Yaskacharya-the author of the Nirukta interprets the word Agni in this Mantra अग्निमीडेपुरोहितम् in the following manner in order to show that the term stands for both God and material fire. अग्निः कस्मात् अग्रणीर्भवति अग्रंयज्ञेषु प्रणीयते अंगं नयति संनममानः अक्नोपनो भवतीति स्थौलाष्ठीविर्न क्नोपयति न स्नेहयति त्रिभ्य आख्यातेभ्यो जायत इति शाकपूणिः इतादक्ताद् दग्धाद् आनीतात् स खल्वेतेरकारमादचे गकारमनक्तेर्वा दहतेर्वा नीः परः तस्यैषा भवतीति ।। ( निरुक्ते यास्काचार्य: ) It means. Why is it called अग्निः (Agni) ? because (1) it is the forward leader. (2) It is carried well forward in ritualistic undertakings like Yajnas. (3) Bending and entering it occupies and carries the whole body ( mass) of anything. Acharya Sthoulashtheevi maintains that as it is not sticky, it is called Agni. It is not sticky means, it is not viscous. Acharya Shaka Pooni says that the word Agni' can be derived from three verbal roots viz. इण गतौ इण - to go अंगतिपूजनयो: अंचु – to go and to worship or दह-दाहे दह to burn followed by णीञ्-प्रापणेनी to lead or carry. He derives the अ of Agni from the second conjugational verbal root इण to go giving अयति the ग of अग्नि he gets from अन्चु to go or दह to burn and then the verb नी इण +अन्च्+नी or इण +दह +नी. Yaskacharya after pointing out the views of some other philologists of his time explains the present text अग्निमीडे in the following manner – (अग्निम्ईडे) अग्निं याचामिईडिरध्येषणाकर्मा । पूजा कर्मा वा देवो दानाद् वा दीपनाद् वा द्योतनाद् वा द्युस्थानो भवतीति वा । यो देवः सा देवता । (होतारम्) हवातारं जुहोतेर्होतेरित्यौर्णवाभ: (रत्नधातमम्) रमणीयानां धनानां दातृतमम् ।। (निरुते ७/१४-१५) The meaning of Yaskacharya's explanation is (अग्निमीडे) I beg or entreat Self-effulgent God. The root ईड means to long eagerly or to adore. The word is derived from the root of the word दान i. e. the Giver दीपन or द्योतन Illuminator दीप-प्रकाशने द्युत प्रकाशने होतारं हातारं होतृ from root हु of the third conjugation meaning दान giving आदान receiving & अदन eating ह्वान from ह्वेञ् to call or invoke ( रत्नधातमम् ) most lavish Dispenser of delightful riches. अग्रणीः सर्वोत्तमः सर्वेषु पूर्वम् ईश्वरस्यैवप्रतिपादनात् तस्यात्र ग्रहणम् || Agni means superior, most of all or Supreme Leader. For in all ritualistic undertakings, God alone is first remembered or referred to, therefore He is to be grasped here. दग्धादिति विशेक्णाद् भौतिकस्यापि From the adjective दग्धात् We have to understand the physical thermic energy or fire also here. In Manu Smriti 12.122.123 it is stated-- प्रशासितारं सर्वेषाम्, अणीयांसमणोरपि । रुक्माभं स्वप्नधीगम्यं, विद्यात् तं पुरुषं परम् ।। (मनु० १२ १२२ )एतमेके वदन्त्यग्निं, मनुमन्ये प्रजापतिम् । इन्द्रमेके परे प्राणम्, अपरे ब्रह्म॑ शाश्वतम् || (मनु० १२ १२३ ) In these verses the sage Manu has clearly stated that the Supreme Being though one is called by various names by the wise to denote His different attributes. These names used by the wise for God who is Self-effulgent, the Ruler of the world and the subtlest are Agni, Manu, Praja Pati, Indra, Prana and Brahma etc. He should be known by all. In the Rigveda 3.27.2 we read-- ईळे अग्नविपश्चितं वि॒रा य॒ज्ञस्य॒ साध॑नम् । श्रुष्टीवन॑धि॒तावा॑नम् || (अ० ३.२७. २ ) It means-- I glorify Self-effulgent God Who by His Vedic speech bestows upon the wise the mighty means of performing great ritualistic undertakings. He possesses admirable power of sustenance. By the adjective used here for Agni विपश्चितम् which means the wise, it is clear that the Omniscient God is to be taken and not material fire. The following are the passages from the Brahmanas and the Vedas which connote material fire by the term 'Agni' used there. In the Shatapath Brahmana 2.1.4.16 it is stated— यदश्वं तं पुरस्तादुदश्रयंस्तस्याभयेनाष्ट्रे निवातेऽग्निरजायत तस्माद् यत्राग्नि मन्थिष्य्न्त्स्यात्तदश्वमानेतवे ब्रूयात् । स पूर्वेणोपतिष्ठते वज्रमेवैतदुच्छ्रयन्ति तस्याभये नाष्ट्रे निवाते अग्निर्जायते ॥ (शतपथ २.१४.१६) वृषो अग्निः । अश्वो ह वा एष भूत्वा देवेभ्यो यज्ञं वहति ॥ (शतपथ १.३ ३.२९-३१) In these passages, it is said that the thermic energy or fire arries transport vehicles like a bull and is therefore called a bull. Likewise this thermic force being quick in motion when harnessed like a horse in mechanized transport and handled by mechanics conveys vehicles run by propelling devices like those employed in aero planes etc. and by members of the society of the elite, the learned and artisans well-versed in the principles of arts and crafts. In Shatapath 1.3.4.12 it is stated-- तूर्णिर्हव्यवाडिति || (शतपथ १.३ ४(१२) This thermic energy (Agni) being the plier of conveyances to their destinations and quick in motion is called the quick carrier of transport. In the Shatapath Brahman 1.4.3.11 we read-- अग्निर्वै योनिर्यज्ञस्य || (शतपथ १.४.३.११) The thermic energy (Agni) is the source of great ritualistic undertakings of public utility. So by the term अश्व (ashva) used in many such passages, the physical thermic energy or fire should be taken. Being the cause of quick motion, Ashva should be taken to be the name of the thermic force or fire. In the Rigveda 3.125.14 it is taught-- वृषो॑ अ॒ग्निः समि॑ध्य॒तेऽवो न देव॒वाहनः । तं ह॒विष्मन्त ईडते ॥ (ऋ० ३.२७.१४) i.e. when by mechanical engineers, this thermic energy (Agni) is installed and set ablaze in the engines of mechanised transport vehicles, then this carrier of learned passengers like a bull or a horse swiftly conveys the learned people sitting in the conveyances to distant places, wherefore men concerned with mechanised traffic, eagerly desire for their business this thermic energy (Agni) quick like a horse to be employed in transport.