Go To Mantra
Viewed 364 times

ज्योति॑ष्मन्तं केतु॒मन्तं॑ त्रिच॒क्रं सु॒खं रथं॑ सु॒षदं॒ भूरि॑वारम् । चि॒त्राम॑घा॒ यस्य॒ योगे॑ऽधिजज्ञे॒ तं वां॑ हु॒वे अति॑ रिक्तं॒ पिब॑ध्यै ॥

English Transliteration

jyotiṣmantaṁ ketumantaṁ tricakraṁ sukhaṁ rathaṁ suṣadam bhūrivāram | citrāmaghā yasya yoge dhijajñe taṁ vāṁ huve ati riktam pibadhyai ||

Mantra Audio
Pad Path

ज्योति॑ष्मन्तम् । के॒तु॒ऽमन्त॑म् । त्रि॒ऽच॒क्रम् । सु॒ऽखम् । रथ॑म् । सु॒ऽसद॑म् । भूरि॑ऽवारम् । चि॒त्रऽम॑घा । यस्य॑ । योगे॑ । अ॒धि॒ऽज॒ज्ञे॒ । तम् । वा॒म् । हु॒वे । अति॑ । रिक्त॑म् । पिब॑ध्यै ॥ ८.५८.३

Rigveda » Mandal:8» Sukta:58» Mantra:3 | Ashtak:6» Adhyay:4» Varga:29» Mantra:3 | Mandal:8» Anuvak:6» Mantra:3


HARISHARAN SIDDHANTALANKAR

'ज्योतिष्मान् त्रिचक्र' रथ

Word-Meaning: - [१] मैं (तं रथं) = उस शरीररथ को (वां अति हुवे) = आपसे अश्विनीदेवों से अतिशयेन पुकारता हूँ। प्राणापान से मैं उस रथ की याचना करता हूँ जो (ज्योतिष्मन्तं) = ज्योतिवाला है, (केतुमन्तं) = प्रज्ञानसम्पन्न है । (त्रिचक्रं) = ज्ञान, कर्म व उपासनारूप तीनों चक्रोंवाला है। (सुखं) = [सुखं] उत्तम इन्द्रियाश्वोंवाला है । (सुषदं) = उत्तम गतिवाला है [सद् गतौ ] (भूरिवारम्) = बहुतों से वरने योग्य है। [२] (यस्य) = जिस रथ के (योगे) = सम्पर्क में (चित्रा) = अद्भुत (मघा) = ऐश्वर्यं (अधिजज्ञे) = उत्पन्न होता है। उस (रिक्तं) = दोषशून्य रथ को (पिबध्यै) = आनन्दरस के पान के लिए आपसे मांगता हूँ।
Connotation: - भावार्थ- प्राणसाधना से यह शरीररथ ज्ञान, कर्म व उपासना से युक्त होकर हमारे लिए सुखकर हो । इस दोषशून्य रथ को हम आनन्दरसपान के लिए प्राथत करते हैं। इस शरीररथ का सम्यक् पालन करनेवाला व्यक्ति 'सुपर्ण' है यह ' काण्व' = मेधावी है। यह रथ की उत्तमता के लिए ही 'इन्द्रावरुणौ' की आराधना करता है-जितेन्द्रियता व निर्देषता की। यह कहता है कि-

DR. TULSI RAM

Word-Meaning: - Further: Of you all Vishvedevas, the one that is self-refulgent, self-revealing, three wheeled-one centred, blissful, gloriously moving, a seat of bliss, full of treasure, by the power and inspiration of which the dawn of light arises and illuminates the world, that supreme spirit I invoke for you and call you to experience the absolute bliss beyond the relative.