Go To Mantra
Viewed 350 times

इन्द्रा॑ग्नी अ॒पादि॒यं पूर्वागा॑त्प॒द्वती॑भ्यः। हि॒त्वी शिरो॑ जि॒ह्वया॒ वाव॑द॒च्चर॑त्त्रिं॒शत्प॒दा न्य॑क्रमीत् ॥६॥

English Transliteration

indrāgnī apād iyam pūrvāgāt padvatībhyaḥ | hitvī śiro jihvayā vāvadac carat triṁśat padā ny akramīt ||

Mantra Audio
Pad Path

इन्द्रा॑ग्नी॒ इति॑। अ॒पात्। इ॒यम्। पूर्वा॑। आ। अ॒गा॒त्। प॒त्ऽवती॑भ्यः। हि॒त्वी। शिरः॑। जि॒ह्वया॑। वाव॑दत्। चर॑त्। त्रिं॒शत्। प॒दा। नि। अ॒क्र॒मी॒त् ॥६॥

Rigveda » Mandal:6» Sukta:59» Mantra:6 | Ashtak:4» Adhyay:8» Varga:26» Mantra:1 | Mandal:6» Anuvak:5» Mantra:6


SWAMI DAYANAND SARSWATI

बिजुली का जाननेवाला क्या कर सकता है, इस विषय को कहते हैं ॥

Word-Meaning: - जो (जिह्वया) वाणी से (वावदत्) निरन्तर कहता है और जो (इयम्) यह (अपात्) पैररहित (पूर्वा) पूर्ण वा अग्रस्थ (पद्वतीभ्यः) पैरों से की हुई गतियों से (शिरः) शिर के तुल्य मुख्य वचन को (हित्वी) त्याग कर बिजुली (आ, अगात्) प्राप्त होती है तथा (त्रिंशत्) आकाश और प्रकाश को छोड़ कर सब भूमि आदि पदार्थरूपी (पदा) स्थानों को (नि, अक्रमीत्) क्रम-क्रम से पहुँचती और शीघ्र (चरत्) चलती है, इससे (इन्द्राग्नी) वायु और बिजुली को जानता है, वही मनुष्य बिजुली की विद्या को जाननेवाला होता है ॥६॥
Connotation: - हे विद्वानो ! आप यदि बिजुली की विद्या को अच्छे प्रकार ग्रहण करो तो सब यानों से शीघ्र जाने को तथा और काम सिद्ध कर सकते हो ॥६॥

HARISHARAN SIDDHANTALANKAR

दैनिक कार्यक्रम

Word-Meaning: - [१] हे (इन्द्राग्नी) = बल और प्रकाश के तत्त्वो ! हमारे जीवनों में (इयम्) = यह (अपात्) = पादरहित भी (उषा पद्वतीभ्यः) = पाँवोंवाली प्रजाओं से (पूर्वा अगात्) = पहले आती है। अर्थात् हम लोगों के सम्पर्क में आने से पहले प्रतिदिन इस उषा के सम्पर्क में आते हैं। [२] यह उषा (शिरः हित्वी) = [प्रेरयित्री] हमारे मस्तिष्कों को प्रेरित करती हुई हमें स्वाध्याय द्वारा उत्तम मस्तिष्कवाला बनाती हुई, जिह्वया हमारी जिह्वा से (वावदत्) = निरन्तर प्रभु नामों का उच्चारण करती हुई (चरत्) = कार्यों में प्रवृत्त होती है। यह (त्रिंशत् पदा) = तीसों कदम, दिन के अवयवभूत तीसों मुहूर्तों में (न्यक्रमीत्) = हमें गतिवाला बनाती है ।
Connotation: - भावार्थ- हम उठकर सबसे प्रथम उषा में प्रभु का ध्यान करते हैं। स्वाध्याय को करते हुए, प्रभु स्मरणपूर्वक कार्यों में प्रवृत्त होते हैं। हमारा सारा दिन बड़ा क्रियाशील बीतता है। यही आदर्श जीवन का प्रोग्राम है।

SWAMI DAYANAND SARSWATI

विद्युद्वित्किं कर्तुं शक्नोतीत्याह ॥

Anvay:

यो जिह्वया वावदद्येयमपात्पूर्वा पद्वतीभ्यश्शिरो हित्वी विद्युदागात्त्रिंशत् पदा न्यक्रमीत्सद्यश्चरत्तयेन्द्राग्नी विजानाति स एव मनुष्यो विद्युद्विद्याविद्भवति ॥६॥

Word-Meaning: - (इन्द्राग्नी) वायुविद्युतौ (अपात्) पादरहिता (इयम्) विद्युत् (पूर्वा) पूर्णाऽग्रस्था वा (आ) (अगात्) गच्छति (पद्वतीभ्यः) पद्भ्यां कृताभ्यो गतिभ्यः (हित्वी) त्यक्त्वा (शिरः) शिरोवन् मुख्यं वचनम् (जिह्वया) (वाचा) (वावदत्) भृशं वदति (चरत्) गच्छति (त्रिंशत्) आकाशं द्यां च वर्जयित्वा सर्वान् भूम्यादीन् पदार्थान् (पदा) पदानि (नि) नितराम् (अक्रमीत्) क्रामति ॥६॥
Connotation: - हे विद्वांसो ! भवन्तो यदि विद्युद्विद्यां सङ्गृह्णीयुस्तर्हि सर्वेभ्यो यानेभ्यः सद्यो गन्तुमन्यानि कार्याणि च साद्धुं शक्नुवन्ति ॥६॥

DR. TULSI RAM

Word-Meaning: - Lightning and fire divine, this light of the dawn, shaking up its locks of hair and proclaiming its rise with its flames, radiates before life on the earth is on wheels, and moves on thirty steps of time and space.

ACHARYA DHARMA DEVA VIDYA MARTANDA

What can a knower of the science of electricity do―!s told.

Anvay:

That man becomes the knower of the science of electricity, who utters words with his tongue (about it) and says that 'this wonderful electricity-though footless surpasses those going with feet -going quickly, even before the principal word like the head has been uttered.' She pervades 30 objects-which are worth knowing, like the earth, water fire, air, etc. except sky and light. He knows the air and electricity.

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - O highly learned persons or scientists! if you know the science of electricity well, then you can go quicker than all other vehicles and can accomplish many other tasks also.
Footnote: 33 Devas consist of 8 Vasus places of habitation of the things and beings, 11 Pranas and Soul (Atma), 12 Adityas (months), Indra (electricity) and Prajapati (Yajna) Here Indra is to be excluded along with sky and light. This mantra requires further elucidation and research.

MATA SAVITA JOSHI

N/A

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - हे विद्वानांनो! तुम्ही विद्युत विद्या चांगल्या प्रकारे शिकल्यास यानांतून तात्काळ जाऊ शकता व काम सिद्ध करू शकता. ॥ ६ ॥