Go To Mantra
Viewed 391 times

वयो॒ न ये श्रेणीः॑ प॒प्तुरोज॒सान्ता॑न्दि॒वो बृ॑ह॒तः सानु॑न॒स्परि॑। अश्वा॑स एषामु॒भये॒ यथा॑ वि॒दुः प्र पर्व॑तस्य नभ॒नूँर॑चुच्यवुः ॥७॥

English Transliteration

vayo na ye śreṇīḥ paptur ojasāntān divo bṛhataḥ sānunas pari | aśvāsa eṣām ubhaye yathā viduḥ pra parvatasya nabhanūm̐r acucyavuḥ ||

Mantra Audio
Pad Path

वयः॑। न। ये। श्रेणीः॑। प॒प्तुः॒। ओज॑सा। अन्ता॑न्। दि॒वः। बृ॒ह॒तः। सानु॑नः। परि॑। अश्वा॑सः। ए॒षा॒म्। उ॒भये॑। यथा॑। वि॒दुः। प्र। पर्व॑तस्य। न॒भ॒नून्। अ॒चु॒च्य॒वुः॒ ॥७॥

Rigveda » Mandal:5» Sukta:59» Mantra:7 | Ashtak:4» Adhyay:3» Varga:24» Mantra:7 | Mandal:5» Anuvak:5» Mantra:7


SWAMI DAYANAND SARSWATI

फिर शिक्षाविषय को कहते हैं ॥

Word-Meaning: - (ये) जो (ओजसा) पराक्रम से (वयः) पक्षियों के (न) सदृश (श्रेणीः) पङ्क्तियों को (पप्तुः) प्राप्त होते और (बृहतः) बड़े (सानुनः) शिखर के समान (अन्तान्) समीप में वर्त्तमान (दिवः) व्यवहार करनेवालों को (परि) सब ओर से प्राप्त होते हैं (एषाम्) इनके जो (उभये) दो प्रकार के (अश्वासः) शीघ्र चलनेवाले पदार्थ हैं, उनको (यथा) जिस प्रकार से (विदुः) जानते हैं और (पर्वतस्य) मेघ के (नभनून्) समूहों को (प्र, अचुच्यवुः) अत्यन्त वर्षावें, वे संसार के आधार होते हैं ॥७॥
Connotation: - इस मन्त्र में उपमालङ्कार है। जैसे पक्षी पङ्क्तिबद्ध हुए शीघ्र जाते हैं, वैसे ही उत्तम प्रकार शिक्षायुक्त नौकर और घोड़े आदि वाहन तीनों मार्गों में शीघ्र जाते हैं ॥७॥

HARISHARAN SIDDHANTALANKAR

पर्वतस्य नभनूनु अचुच्यवुः

Word-Meaning: - [१] (वयः श्रेणी: न) = पक्षियों की पंक्तियों की तरह (ये) = जो मरुत् [प्राण] (ओजसा) = ओजस्विता के साथ (बृहतः) = विशाल (दिवः) = मस्तिष्करूप द्युलोक के (सानुन:) = शिखर के (अन्तान् परि) [परितः] = अन्नों के चारों ओर (पप्तुः) = गतिवाले होते हैं। प्राणसाधना में प्राणों का शरीर के विविध स्थानों में निरोध होता है। इनका सर्वाधिक महत्त्वपूर्ण निरोध मस्तिष्करूप द्युलोक के शिखर में है, यही स्थान ब्रह्मरन्ध्र कहलाता है। जैसे पक्षी उड़कर ऊपर आकाश में जाता है, मानो उसी प्रकार ये प्राण इस मस्तिष्करूप द्युलोक के शिखर पर जाते हैं । [२] (एषाम्) = इन मरुतों के (उभये) = दोनों प्रकार के (अश्वास:) = ज्ञानेन्द्रिय व कर्मेन्द्रियरूप (अश्व यथा) = जिस प्रकार (विदुः) = ज्ञान प्राप्ति वाले होते हैं [कर्मेन्द्रियाँ भी जब ज्ञान प्राप्ति के साधक कर्मों में प्रवृत्त होती हैं] तो (पर्वतस्य) = अविद्या पर्वत के (नभनून्) = [hurling] हिंसनों व क्लेशों को (प्र अचुच्यवुः) = क्षरित व नष्ट करते हैं। अविद्या ही सब क्लेशों की जननी है। प्राणसाधना से इन्द्रियों के दोष दग्ध होकर ज्ञानवृद्धि होती है और अविद्या जनित क्लेशों का विनाश हो जाता है।
Connotation: - भावार्थ- प्राणसाधना में प्राणों का ब्रह्मरन्ध्र में नियमन करने पर इन्द्रियाँ पूर्ण निर्दोषवाली होती हैं। उस समय अविद्या पर्वत का विनाश हो जाता है। अविद्या जनित क्लेशों का प्रश्न ही नहीं रहता।

SWAMI DAYANAND SARSWATI

पुनः शिक्षाविषयमाह ॥

Anvay:

य ओजसा वयो न श्रेणीः पप्तुर्बृहतः सानुनोऽन्तान् दिवः परि पप्तुरेषां य उभयेऽश्वासः सन्ति तान् यथा विदुः पर्वतस्य नभनून् प्राचुच्यवुस्ते जगदाधाराः सन्ति ॥७॥

Word-Meaning: - (वयः) पक्षिणः (न) इव (ये) (श्रेणीः) पङ्क्तीः (पप्तुः) प्राप्नुवन्ति (ओजसा) पराक्रमेण (अन्तान्) समीपस्थान् (दिवः) व्यवहर्तॄन् (बृहतः) (सानुनः) शिखरस्येव (परि) (अश्वासः) सद्योगामिनः (एषाम्) (उभये) (यथा) (विदुः) जानन्ति (प्र) (पर्वतस्य) मेघस्य (नभनून्) धनान् (अचुच्यवुः) च्यावयेयुः ॥७॥
Connotation: - अत्रोपमालङ्कारः। यथा पक्षिणः श्रेणीभूताः सद्यो गच्छन्ति तथैव सुशिक्षिता भृत्या अश्वादयो यानानि त्रिषु मार्गेषु सद्यो गच्छन्ति ॥७॥

DR. TULSI RAM

Word-Meaning: - They soar together like flights of birds with the innate force of their light and lustre over mighty mountain peaks across the middle regions to the bounds of expansive heaven. Commanding the two-way motion of their circuitous energy, they shake the clouds of the sky and break them into showers.

ACHARYA DHARMA DEVA VIDYA MARTANDA

Something about education told.

Anvay:

Those are supporters of the world who like birds move with strength in rows, who go to the traders living near the summit of the mountains, kinds who know the horses of both these and shake or make to fall down the parts of the clouds (through rains).

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - There is upāmalankära or simile used in the mantra. As the birds flight quickly in rows in the same manner the well-trained servants, and horses etc; take the vehicles quickly to all places without delay.

MATA SAVITA JOSHI

N/A

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - या मंत्रात उपमालंकार आहे. जसे पक्षी ओळीने तात्काळ उडतात. तसेच उत्तम प्रकारे शिक्षित सेवक व घोडे इत्यादी वाहने ताबडतोब तीन मार्गांनी जातात. ॥ ७ ॥