Go To Mantra
Viewed 447 times

उ॒त ग्ना व्य॑न्तु दे॒वप॑त्नीरिन्द्रा॒ण्य१॒॑ग्नाय्य॒श्विनी॒ राट्। आ रोद॑सी वरुणा॒नी शृ॑णोतु॒ व्यन्तु॑ दे॒वीर्य ऋ॒तुर्जनी॑नाम् ॥८॥

English Transliteration

uta gnā vyantu devapatnīr indrāṇy agnāyy aśvinī rāṭ | ā rodasī varuṇānī śṛṇotu vyantu devīr ya ṛtur janīnām ||

Mantra Audio
Pad Path

उ॒त। ग्नाः। व्य॒न्तु॒। दे॒वऽप॑त्नीः। इ॒न्द्रा॒णी। अ॒ग्नायी॑। अ॒श्विनी॑। राट्। आ। रोद॑सी॒। इति॑। व॒रु॒णानी। शृ॒णो॒तु॒। व्यन्तु॑। दे॒वीः। यः। ऋ॒तुः। जनी॑नाम् ॥८॥

Rigveda » Mandal:5» Sukta:46» Mantra:8 | Ashtak:4» Adhyay:2» Varga:28» Mantra:8 | Mandal:5» Anuvak:4» Mantra:8


SWAMI DAYANAND SARSWATI

राजा के समान रानी स्त्रियों का न्याय करें, इस विषय को कहते हैं ॥

Word-Meaning: - (यः) जो (राट्) प्रकाशमान (इन्द्राणी) अत्यन्त ऐश्वर्य्य से युक्त पुरुष की स्त्री और (अग्नायी) अग्नि के सदृश तेजस्वी पुरुष की स्त्री (अश्विनी) शीघ्र चलनेवाले की स्त्री और (देवपत्नीः) विद्वानों की स्त्रियाँ न्याय करने के लिये स्त्रियों की (ग्नाः) वाणियों को (व्यन्तु) व्याप्त हों और (रोदसी) अन्तरिक्ष तथा पृथिवी के सदृश (वरुणानी) श्रेष्ठ जन की स्त्री (जनीनाम्) उत्पन्न करनेवाली स्त्रियों की वाणियों को (आ, शृणोतु) सब प्रकार से सुने और (उत) भी (देवीः) विद्यायुक्त स्त्रियाँ (ऋतुः) ऋतु के सदृश क्रम से उत्पन्न करनेवाली स्त्रियों का जो न्याय उसकी (व्यन्तु) कामना करें ॥८॥
Connotation: - इस मन्त्र में वाचकलुप्तोपालङ्कार है । जैसे राजाओं के समीप पुरुष मन्त्री होते हैं, वैसे रानियों के समीप स्त्रियाँ मन्त्री होवें ॥८॥ यह श्रीमत्परमहंस परिव्राजकाचार्य महाविद्वान् विरजानन्द सरस्वती स्वामीजी के शिष्य श्रीमद्दयानद सरस्वती स्वामीजी से रचे हुए, उत्तम प्रमाणयुक्त ऋग्वेदभाष्य के पाँचवें मण्डल में छयालीसवाँ सूक्त और चतुर्थ अष्टक में द्वितीय अध्याय और अट्ठाईसवाँ वर्ग समाप्त हुआ ॥

HARISHARAN SIDDHANTALANKAR

देवपत्नियों का आगमन

Word-Meaning: - [१] (उत) = और (ग्राः) = छन्दोमयी वेदवाणियाँ जो (देवपत्नी:) = देव पुरुषों की पत्नियों के समान हैं, वे (व्यन्तु) = हमारे जीवन में दीप्त हों [वी to shine ] । (इन्द्राणी) = इन्द्र पत्नी, (अग्नायी) = अग्निपत्नी, (अश्विनी) = अश्विदेवों की पत्नी (राट्) = राजमाना हो । इन्द्र, अग्नि, अश्विदेवों की शक्ति हमारे जीवन में दीप्त हो । इन्द्र बनकर हम बल के कर्मों को करनेवाले हों, सब आसुरभावों का संहार कर सकें। अग्नि बनकर अपने जीवन को प्रकाशमय बनायें। अश्विदेवों की आराधना से हम प्राणशक्ति-सम्पन्न हों। [२] (रोदसी) = रुद्र पत्नी, (वरुणानी) = वरुण की पत्नी (आशृणोतु) = हमारी पुकार को सुनो। 'रुद्र' रोगों का द्रावण करनेवाला है तथा 'वरुण' पापों का निवारण करनेवाला है। हमारे जीवन में न रोग हों, न पाप हों। इस प्रकार (देवी:) = ये सब देवपत्नियाँ (व्यन्तु) = हमारे जीवनों में दीप्त हों। हमारे जीवन में (जनीनाम्) = इन देवपत्नियाँ का (यः ऋतुः) = जो काल है, वह दीप्त हो । अर्थात् हमारे जीवन में वह समय आये जब ये सब देवपत्नियाँ हमारे जीवन को शोभायमान करें। ।
Connotation: - भावार्थ- हमारा जीवन छन्दोमयी वेदवाणियों से तथा दिव्यशक्तियों से सुशोभित हो । देवपत्नियों से जीवन को अलंकृत करके यह 'प्रतिरथ' बनता है, सब शत्रुओं से मुकाबिला करने में समर्थ होता है। शत्रुओं को जीतकर यह 'आत्रेय' होता है। यह वेदमाता को पुकारता हुआ कहता है कि -

SWAMI DAYANAND SARSWATI

राजवद्राज्ञ्यः स्त्रीणां न्यायं कुर्य्युरित्याह ॥

Anvay:

यो राडिन्द्राण्यग्नाय्यश्विनी देवपत्नीर्न्यायकरणाय स्त्रीणां ग्ना व्यन्तु रोदसी इव वरुणानी जनीनां वाच आ शृणोतु उतापि देवीर्ऋतुरिव क्रमेण जनीनां यो न्यायस्तं व्यन्तु ॥८॥

Word-Meaning: - (उत) (ग्नाः) वाणी (व्यन्तु) व्याप्नुवन्तु (देवपत्नीः) देवानां विदुषां स्त्रियः (इन्द्राणी) इन्द्रस्य परमैश्वर्ययुक्तस्य स्त्री (अग्नायी) अग्नेः पावकवद्वर्त्तमानस्य पत्नी (अश्विनी) आशुगामिनः स्त्री (राट्) या राजते (आ) (रोदसी) द्यावापृथिव्याविव (वरुणानी) वरस्य भार्य्या (शृणोतु) (व्यन्तु) कामयन्ताम् (देवीः) विदुष्यः (यः) (ऋतुः) (जनीनाम्) जनित्रीणां भार्य्याणाम् ॥८॥
Connotation: - अत्र वाचकलुप्तोपमालङ्कारः । यथा राज्ञां समीपे पुरुषा अमात्या भवन्ति तथा राज्ञीनां निकटे स्त्रियो भवन्तु ॥८॥ अत्र विद्वदग्न्यादिराजराज्ञीकृत्यवर्णनादेतदर्थस्य पूर्वसूक्तार्थेन सह सङ्गतिर्वेद्या ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्याणां महाविदुषां विरजानन्दसरस्वतीस्वामिनां शिष्येण दयानदसरस्वतीस्वामिना विरचिते सुप्रमाणयुक्त ऋग्वेदभाष्ये पञ्चमे मण्डले षट्चत्वारिंशत्तमं सूक्तं तथा चतुर्थाष्टके द्वितीयोऽध्यायोऽष्टाविंशो वर्गश्च समाप्तः ॥

DR. TULSI RAM

Word-Meaning: - May the brilliant divinities of nature and women of noble and divine disposition, protective and progressive, be good and responsive to our voices of prayer. May motherly lightning energy, heat and healing energies, earth and heaven, spirit of justice and soothing cool of waters, and the cycle of seasons respond. May mother ruler, mother leader, health care matrons, fertility of women, scholars of earth, heavens and oceans, be kind and responsive to our progress.

ACHARYA DHARMA DEVA VIDYA MARTANDA

The queens should administer justice among the women like the kings.

Anvay:

The wife of the person endowed with wealth, the wife of the purifier like fire, the wife of an active quick going person, the wives of the enlightened men shine on account of her virtues. May all such highly learned listen to the requests for administering justice. Let the wife of a noble person listen to the requests of women like the heaven and earth. Let the enlightened women administer justice by them.

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - Like the male ministers among the kings, there should be female ministers among the queens also.

MATA SAVITA JOSHI

N/A

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - या मंत्रात वाचकलुप्तोपमालंकार आहे. जसे राजे लोकांजवळ पुरुष मंत्री असतात तशा राण्यांजवळ स्त्रिया मंत्री असाव्यात. ॥ ८ ॥